Dieta w zaburzeniach ze spektrum autyzmu

Zagadnienia medyczne

Słowo „autyzm” pochodzi od greckiego słowa authos, co oznacza „sam”. Termin ten był używany w celu opisania stanu, w którym dotknięte nim osoby wyobcowują się z otoczenia, nie potrafią angażować w interakcje społeczne, mają problemy z komunikacją werbalną i niewerbalną, nie wykazują empatii i demonstrują określone, powtarzające się zachowania.

W 1943 roku, na Uniwersytecie Johna Hopkinsa w Baltimore Leo Kenner pierwszy opisał i zidentyfikował te zaburzenia. W tym samym czasie również niemiecki naukowiec i pediatra Hans Asperger zdiagnozował u pacjentów podobne wycofane zachowania, obecnie znane jako zespół Aspergera.

Wobec dużych trudności w określeniu etiologii tych zachowań i ich kwalifikacji, stosuje się określenie ,,zaburzenia ze spektrum autyzmu’’ (ASD – Autism Spectrum Disorders), które opisują grupę różnych zaburzeń rozwojowych. A więc autyzm należy do grupy zaburzeń neurorozwojowych, obejmujących schorzenia, do których należą także: zespół deficytu uwagi, zespół nadpobudliwości psychoruchowej, uogólnione upośledzenie rozwoju oraz zespół Aspergera. Charakteryzuje się tzw. triadą autystyczną, która obejmuje: zaburzenia wzajemnych stosunków społecznych, niewłaściwe funkcjonowanie komunikacji werbalnej i niewerbalnej oraz stereotypowe wzorce aktywności ruchowej i zainteresowań. Przyczyną schorzeń ze spektrum autyzmu jest najprawdopodobniej kombinacja działania różnych czynników, zarówno genetycznych, jak i środowiskowych.

Zaburzenia układu pokarmowego jako jeden z czynników środowiskowych

Jednym z czynników środowiskowych, które mogą przyczynić się do wytępienia i/lub nasilania zaburzeń neurologicznych mogą być zmiany w obrębie układu pokarmowego. Na podstawie dotychczas przeprowadzonych badań szacuje się, że częstość występowania zaburzeń żołądkowo jelitowych wśród pacjentów z zaburzeniami autystycznymi jest znacznie wyższa aniżeli w populacji osób zdrowych(9– 158 84,1% vs 9–37%). Kolki, wzdęcia, biegunki, zaparcia, niedożywienie to podstawowe problemy z przewodem pokarmowym u dzieci i dorosłych z autyzmem. Ponadto często występujące niedobory witamin, aminokwasów i minerałów.

Problemy najczęściej zaczynają się po odstawieniu dziecka od piersi i wiążą się z wprowadzeniu mieszanki modyfikowanej lub innego nowego pokarmu. Zdarza się, że dziecko kategorycznie odmawia karmienia piersią. Występujące naprzemiennie biegunki i zaparcia, zauważalne w kale niestrawione resztki pokarmowe, jego ostry nieprzyjemny zapach, nieprawidłowa barwa, silne podrażnienia skóry okolicy odbytu, bolesne kolki wynikające z nadmiaru gazów, cuchnące gazy, nieprzyjemny zapach z ust, ciała.

Część autorów wskazuje na upośledzone trawienie kazeiny i glutenu w świetle jelita i zwiększone wchłanianie do krwioobiegu niecałkowicie zhydrolizowanych peptydów. Jest to spowodowane niedoborem enzymów, które są odpowiedzialne za końcowe trawienie białek. W wyniku nieprawidłowego końcowego trawienia białek powstają neuroaktywne peptydy. Najczęściej podawane w literaturze są dwie neuroaktywne peptydy. Należą do nich kazomorfina, która postaje po niepełnym trawieniu kazeiny (białka mlecznego) oraz gliadomorfina powstająca w wyniku trawienia glutenu czyli białka zbóż. Neuroaktywne peptydy mają zdolność przenikania bariery krew-mózg i wykazują działanie narkotyczne. Zaburzają rozwój centralnego układu nerwowego i/lub wpływają destrukcyjnie na jego funkcje u osób z objawami autyzmu. Aktywność biologiczna tych peptydów wynika ze strukturalnego podobieństwa do endogennych peptydów opioidowych [8]. Peptydy te działają jak opioidy czyli narkotyki i w podobny sposób wpływają na zachowanie pacjenta.

U dzieci autystycznych obserwuje się także hipochlorhydrię soku żołądkowego, zaburzenia motoryki jelit oraz zmniejszenie aktywności enzymów trawiennych, szczególnie laktazy (czyli enzymu rozkładającego laktozę, cukier mleczny), w soku jelitowym.

Wieloletnie obserwacje wykazały również, że osoby cierpiące na autyzm mają zmieniony skład mikroflory jelit. Niszczenie korzystnej mikroflory przez szkodliwe bakterie prowadzi do rozwoju grzyba z rodzaju Candida albicans - zjawisko to pośrednio może się przyczynić do zwiększenia przepuszczalności bariery jelitowej. W 1998 roku gastroenterolog Andrew Wakefield z Royal Free Hospital w Londynie przeprowadził szereg badań endoskopowych i biopsje jelita u dużej grupy autystycznych dzieci. Rozpoznano u dzieci krętniczo-limfatyczno-guzowate przerosty i nieswoiste zapalenia okrężnicy. Dr Wakefield odkrył różne stopnie chronicznego zapalenia, zniszczenie śluzówki jelit, owrzodzenia jelit z treścią ropną oraz duże ilości zalegających mas kałowych. Stany zapalne przypominały wyglądem wrzodziejące zapalenie jelit, chorobę Leśniowskiego-Crohna lub były nietypowe, spotykane jedynie u dzieci autystycznych.

Należy pamiętać, że to właśnie prawidłowe funkcjonowanie jelita odpowiada za odporność. „Dobre” bakterie poza tym, że zapewniają ochronę mechaniczną, to również produkują przeróżne substancje przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze i antywirusowe, a także stymulują układ odpornościowy człowieka. Zachwianie równowagi flory bakteryjnej jelita i zmiana przepuszczalności bariery jelitowej obniża odporność, co prowadzi do ciągłego stanu zapalnego. A przewlekły stan zapalny prowadzi do nasilenia się objawów ze spektrum autyzmu. Poza tym korzystna mikroflora jelitowa ma zdolność neutralizowania azotanów, fenoli, przeciwdziała wyrzutom histaminy, neutralizuje metale ciężkie i inne trucizny, absorbuje także wiele substancji kancerogennych i hamuje niekontrolowany rozrost komórek w ścianie jelit. Przy zaburzonej mikroflorze dochodzi do uszkodzenia nabłonka jelit, co prowadzi do powstania „zespołu cieknącego jelita” (leaky gut syndrome). Taka sytuacja przyczynia się do wzmożonego narażenia na zanieczyszczenia środowiskowe, co może odegrać znaczącą rolę w upośledzeniu rozwoju i funkcji komórek mózgowych i neuronów obwodowych.

Żywienie w zaburzeniach ze spektrum autyzmu

Obecnie często w przypadku dzieci i dorosłych chorujących na zaburzenia ze spektrum autyzmu zalecana jest dieta eliminująca mleko, gluten i cukier. Żywienie wykluczające te składniki pokarmowe łagodzi objawy trawienno-metaboliczne, jak i psychiczne u chorych. Według niektórych autorów nawet w ok. 70% przypadkach zauważalne są jej efekty.

Eliminacja glutenu

Dieta bezglutenowa opiera się na eliminacji glutenu w diecie. Gluten jest białkiem znajdującym się w różnej postaci w zbożach takich jak: pszenica, owies, żyto i jęczmień. Do zbóż bezglutenowych, które mogą zastąpić wymienione wcześniej należą: ryż, kukurydza oraz proso czy owies bezglutenowy. W diecie można również stosować produkty, które są przygotowane z mąk, w których pozbyto się glutenu tak zwane produkty bezglutenowe. Takie produkty są oznaczone przekreślonym kłosem lub napisem „gluten free”, „produkt bezglutenowy” i często dostępne w sklepach ze zdrową żywnością lub dla osób z celiakią czy nietolerancją glutenu. Obecnie przemysł spożywczy oferuje nam duży asortyment gotowych produktów bezglutenowych, takich jak: pieczywo, makarony, kaszki, mieszanki różnych rodzajów mąki, z których można przygotować atrakcyjne potrawy dla dziecka.

Eliminacja mleka

Dieta bezmleczna jest wskazana ze względu na zawartość w nim zarówno kazeiny czyli białka mlecznego, które nie ulega pełnemu trawieniu jak i zawartość cukru mlecznego, którym jest laktoza. Z codziennej diety należy wykluczyć wszystkie przetwory mleczne takie jak: mleko, maślanka, kefir, jogurty, kwaśne mleko, mleko w proszku, śmietany, sery twarogowe, „żółte”, topione, dojrzewające, pleśniowe. Dodatkowo uwagę należy zwrócić na ukryte źródła mleka, którymi mogą być np. pieczywo z dodatkiem serwatki.

UWAGA!    

Białko z soi ma budowę zbliżoną do kazeiny z tego względu produkty sojowe nie powinny stanowić zamiennika mleka i znajdywać się w diecie. W żywieniu niemowląt i małych dzieci w takim przypadku zastosowanie na pewno mogą znaleźć: preparaty mlekozastępcze: hydrolizaty białka mleka krowiego o znacznym stopniu hydrolizy, mieszanki elementarne, a także homogenaty mięsne.

Eliminacja cukrów

Cukier zwiększa stan zapalny jelita oraz przyczynia się do rozwoju niekorzystnej mikroflory jelita oraz rozrostu patologicznych grzybów. Dieta bezcukrowa wyklucza dostarczanie cukrów do organizmu. Zrezygnować należy ze wszelkiego rodzaju słodyczy takich jak czekolady, ciasteczka, ciasta, wyroby cukiernicze, cukierków, serków, jogurtów owocowych, itp.

Pewną alternatywą dla cukru może być np. ksylitol czyli naturalny słodzik z kory brzozy. Jest on inaczej przetwarzany niż cukier w organizmie i nie fermentuje w jelitach. Dodatkowo ma działanie antybakteryjne i przeciwgrzybicze. Pamiętajmy natomiast o umiarkowanym jego stosowaniu. Zamiennikiem cukru może być także stewia, gdzie do słodzenia używa się sproszkowanych liści tej rośliny.

Ograniczenie produktów wyspokoprzetworzonych

Im dłuższy skład produktu spożywczego tym większe prawdopodobieństwo dużego przetworzenia tego produktu. W diecie należy wykluczyć produkty, które w swoim składzie zawierają cukier, sacharynę, syrop glukozowy, syrop fruktozowy, syrop glukozo-fruktozowy, syrop kukurydziany (FFCS), barwniki identyczne z naturalnymi, aspartam, ascesulfan K i glutaminian sodu.

Inne zalecenia żywieniowe

W diecie należy zadbać o prawidłową ilość dostarczanego z żywienia białka. Niedobór tego składnika może doprowadzić do niedożywienia, co z kolei wpływa na zaburzenia odporności, zmniejsza siłę mięśni.

Wybieraj w diecie tak zwane dobre kwasy tłuszczowe, czyli te pochodzenia roślinnego i rybiego. W diecie nie powinno zabraknąć kwasów tłuszczowych wielonienasyconych z grupy omega – 3, które znajdziemy w rybach, glonach morskich, owocach morza, orzechach i migdałach. Zrezygnuj natomiast z produktów, które zawierają izomery trans kwasów tłuszczowych. Ich głównym źródłem są wyroby cukiernicze i dania typu Fast-food.

Problemy żywieniowe

Problem stanowią zaburzenia sensoryczne, nieprawidłowe zachowania żywieniowe i zaburzenia odżywiania. Dodatkową barierą są nawyki żywieniowe, przekonania i wiedza opiekunów na temat odżywiania. Szacuje się, że u 46 – 89 proc. Pacjentów z ASD występują różnego typu problemy żywieniowe. Chorzy mogą odmówić przyjmowania pokarmu, jeżeli nie siedzą na tym samym miejscu przy stole, nie mają tego samego talerza, identycznego obrusa i codziennie nie jedzą tego samego. Najmniejsza zmiana może wywołać ataki agresji, histerię lub odmowę przyjmowania pokarmu. Inne problemy mogą wynikać z zaburzeń procesów sensorycznych.

Dziecko lub dorosły z nadwrażliwością na dźwięki, może protestować przeciwko jedzeniu w głośnym otoczeniu lub wśród osób zajętych rozmową. Przy nadwrażliwości wizualnej chorzy mogą na przykład akceptować tylko potrawy o określonych barwach lub odmówić jedzenia różnokolorowych pokarmów.

Zdarzają się także sytuacje, kiedy dziecko nie rozpoznaje niektórych smaków, ale zauważa różnice pomiędzy smakami.

Należy pamiętać, że część dzieci, ale również dorosłych chorujących na zaburzenia ze spektrum autyzmu nie akceptuje konkretnej tekstury. Część woli potrawy kruche i chrupiące, a inne natomiast lepkie i gładkie. Dlatego dobrze, aby podawane potrawy były o akceptowanej teksturze, co daje większą szanse spożycia potrawy i dostarczenia niezbędnej wartość odżywczej do rozwoju i wyciszenia objawów. Przy podaniu nieakceptowanej przez dziecko faktury potrawy, może ono wpaść w napad agresji.

Chorzy na autyzm nie akceptują ostrych potraw, dlatego podawane potrawy powinny być delikatnie doprawiane a przygotowując posiłki powinniśmy skupić się na łagodnych przyprawach.

Dzieci autystyczne powinny być pod stałą opieką dietetyka, który obejmie ich odpowiednim programem żywieniowym. Specjalista żywienia dokładnie przedstawi, jakie produkty należy wykluczyć, a jakie spożywać, aby dieta dziecka była w pełni zbilansowana i dostarczała niezbędnych składników do prawidłowego wzrostu i rozwoju.

Facebook Pinterest Instagram e-mail
Powrót