Zespół jelita drażliwego

Żywienie w chorobach

Częste bóle brzucha, wzdęcia, uczucie pełności w jamie brzusznej, zaparcia lub biegunki to coraz częstszy problem dzisiejszego społeczeństwa. Wszystkie te dolegliwości mogą się składać na zespół jelita nadwrażliwego, która jest najczęstszą chorobą czynnościową przewodu pokarmowego. Problem ten według badań dotyczy 17-30% populacji, lecz tylko 5 % chorych zgłasza się do lekarza.

Kiedy mówimy o zespole jelita nadwrażliwego?

Dolegliwości tego schorzenia zostały po raz pierwszy opisane w połowie XIX stulecia. Zespół jelita nadwrażliwego, drażliwego (Irritable Bowel Syndrome – IBS) jest zaburzeniem czynnościowym przewodu pokarmowego [1]. Cechuje się przewlekłymi, nawracającymi dolegliwościami bólowymi lub dyskomfortem w jamie brzusznej z towarzyszącymi zaburzeniami rytmu wypróżnień, konsystencji stolca (przy braku odchyleń organicznych i biochemicznych) [2]. Zespół jelita nadwrażliwego zaliczamy do chorób psychosomatycznych, w przebiegu których czynniki psychiczne odgrywają istotną rolę w występowaniu, zaostrzeniu i ustąpieniu choroby [3,4].

Zespół jelita nadwrażliwego – przyczyny

Przyczyny powstania zespołu jelita nadwrażliwego są złożone i nie do końca poznane. Wśród mechanizmów odpowiedzialnych za występowanie IBS wyróżnia się obecnie 3 powiązane ze sobą czynniki.

Do pierwszych z nich należy zmienna reaktywność motoryczna przewodu pokarmowego (ruchy przewodu pokarmowego przyczyniające się do przesuwania treści pokarmowej). Jednak kluczową rolę w powstaniu zespołu odgrywa nadwrażliwość trzewna i zaburzenia mechanizmów regulacyjnych w zakresie osi mózgowo-jelitowej (zaburzenia jelitowe układu nerwowego). Istotna jest także zmieniona reaktywność układu odpornościowego błony śluzowej przewodu pokarmowego. Zaburzona odpowiedź na różnorodne bodźce stresowe w dużej mierze zależy od czynników psychologicznych i uwarunkowań psychospołecznych. Ostatnio w patogenezie zwraca się również uwagę na nietolerancję, alergię pokarmową i niedobory dietetyczne (niedobór błonnika w diecie) [5].

Zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego

Czynności motoryczne (ruchy perystaltyczne jelit) odbywają się poza świadomością człowieka i są kontrolowane przez układy nerwowy i hormonalny. U chorych na zespół jelita drażliwego motoryka ta jest zaburzona ‒ mogą występować bardzo silne, częste skurcze jelit przy delikatnym ich pobudzeniu, co wywołuje bóle brzucha i biegunki, lub może pojawić się spowolnienie perystaltyki, co powoduje zaleganie treści pokarmowej w jelitach, zwiększenie ilości gazów, wzdęcia i zaparcia.

Nadwrażliwość trzewna

O nadwrażliwości trzewnej mówimy w przypadku zwiększonego odczuwanie bólu płynącego z przewodu pokarmowego. Rozpoznaje się ją poprzez badanie poziomu bólu wywołanego pod wpływem rozciągania odbytnicy balonem, tzw. test rozdymania jelit przy użyciu barostatów. Ból podczas tego badania osiąga wyższy poziom u osób z zespołem jelita drażliwego niż u tych niedotkniętych chorobą. Do prawdopodobnych przyczyn nadwrażliwości trzewnej należą:

  • przebyta infekcja układu pokarmowego
  • silny stres przebyty tuż przed lub po zatruciu pokarmowym

Nadwrażliwość trzewna może być również związana ze zwiększoną ilością komórek tucznych w błonie śluzowej jelita grubego, występującą u osoby cierpiącej na zespół jelita drażliwego. Komórki te mają wpływ na uczulenie receptorów nerwów trzewnych, przez co odpowiadają za obniżenie progu bólowego na bodźce czuciowe w jelicie.

Zaburzenia na osi mózgowo-jelitowej

Pobudzenie pewnych receptorów głównego neurotransmitera przewodu pokarmowego, za pośrednictwem którego funkcjonuje jelitowy układ nerwowy, powoduje wydzielanie substancji, które pobudzają aktywność skurczową mięśni gładkich jelit, czyli nasilają perystaltykę jelit. Na aktywność receptorów ośrodkowego i jelitowego układu nerwowego ma wpływ kortykotropina czyli hormon wydzielany podczas stresu. Dlatego coraz więcej w patogenezie IBS poświęca się wpływowi stresu, zaburzeniom depresyjnym i lękowym. Ryzyko zachorowania jest większe u osób, które mają trudność z rozładowaniem napięcia, cierpią na depresję, nerwicę lub hipochondrię.

Czynniki żywieniowe

Bada się wpływ wybranych pokarmów na pojawienie się zespołu jelita drażliwego. Pokarmy te mogą wywoływać reakcję immunologiczną (odpornościową) prowadzącą do nadwrażliwości trzewnej. O reakcji tej świadczy zwiększenie przeciwciał IgG po spożyciu danego pokarmu.

Często wymienianymi produktami nasilającymi objawy zespołu jelita drażliwego są produkty pszeniczne, mleko, jaja i tłuste potrawy. Zaburzenia w obrębie pracy jelit mogą też być spowodowane przejadaniem się, spożywaniem dużej ilości alkoholu, kofeiny i czekolady oraz dietą ubogą w błonnik.

Zespół jelita nadwrażliwego – rozpoznanie

Rozpoznanie zespołu jelita drażliwego jest niekiedy trudne, wymaga czujności i dokładności lekarza. W praktyce klinicznej przydatne i wykorzystywane są Kryteria Rzymskie III. Według nich IBS to nawracający ból lub dyskomfort trwający co najmniej 3 dni w miesiącu i przez okres ostatnich 3 miesięcy, związany z 2 lub więcej objawami:

  • poprawa po wypróżnieniu
  • początek dolegliwości związany ze zmianą częstości wypróżnień
  • początek dolegliwości związany ze zmianą konsystencji stolca

Opisane kryteria muszą być spełnione przez 3 miesiące w ciągu ostatnich 6 miesięcy przed rozpoznaniem [6].

Kryteria te wzbogacone są o zespół objawów z przewodu pokarmowego i pozajelitowych [7]. Objawy przedstawiono w tabeli.

OBJAWY JELITOWE  OBJAWY POZAJELITOWE
Mniej niż trzy wypróżnienia w tygodniu Uczucie zgagi
Więcej niż trzy wypróżnienia dziennie  Uczucie sytości
Stolec twardy lub bryłowaty Nudności
Stolec luźny lub wodnisty Zaburzenia miesiączkowania
Stolec ze znaczną domieszką śluzu Zaburzenia życia seksualnego
Konieczność silnego parcia na stolec Częstomocz
Nagła potrzeba wypróżnienia Zespół przewlekłego zmęczenia
Uczucie niecałkowitego wypróżnienia Uczucie lęku
Uczucie pełności w jamie brzusznej  Migrena
Wzdęcie brzucha  
Rodzaje zespołu jelita nadwrażliwego

Ze względu na konieczność różnicowania IBS z innymi chorobami układu pokarmowego wyróżnia się różne kliniczne jego postacie w zależności od objawu dominującego.

  • Postać z biegunką (biegunkowa)

    Charakteryzuje się oddawaniem luźnego, wodnistego stolca częściej niż 3 razy na dobę. Postać ta może być spowodowana przyśpieszeniem motoryki jelit. Szybkie ruchy robaczkowe jelita grubego uniemożliwiają właściwe wchłanianie wody z mas kałowych, co powoduje powstawanie wodnistych stolców. Obserwuje się nagłą potrzebą oddania stolca, często natychmiast po wstaniu z łóżka lub po posiłku. Towarzyszą temu bóle, wzdęcia, które w wielu przypadkach łagodnieją po wypróżnieniu.
     
  • Postać z zaparciami

    Stwierdza się ją, jeśli wypróżnienie jest rzadsze niż 3 razy w tygodniu. Zaparcie powstaje, gdy masy kałowe przebywają w jelicie grubym zbyt długo i są w związku z tym nadmiernie odwodnione (zbyt dużo wody uległo wchłonięciu z jelit). Powstaje wówczas twardy, trudny do wydalenia stolec. Wypróżnienie może być bolesne. Często występują jako główny objaw zaparcia, pojawiające się naprzemiennie z okresami prawidłowego oddawania stolca, napadami bólów o charakterze kolki. Mogą występować wzdęcia, przelewania w jamie brzusznej, nudności i zgaga. Postać ta często występuje u kobiet. Jest to często obserwowana postać w okresie dojrzewania.
     
  • Postać mieszaną

    Charakteryzuje się z naprzemiennym występowaniem biegunek i zaparć wraz objawami towarzyszącymi, takimi jak bóle brzucha, uczucie pełności, zgagi, nudności itp.[8].
Zespół jelita nadwrażliwego – dieta

Ponieważ nie do końca jest znana przyczyna powstania zespołu jelita drażliwego leczenie opiera się głównie na działaniach poprawiających komfort życia pacjentów. Terapię powinno się prowadzić indywidualnie uwzględniając występujące dolegliwości i ich nasilenie oraz sytuacje psychospołeczną oraz ocenę wpływu choroby na jakość życia.

W wytycznych Kryteriów rzymskich III nie zaleca się stosowania diety o niepełnej wartość odżywczej oraz diet restrykcyjnych.

Sposób żywienia nie jest przyczyną choroby, jednak niektóre pokarmy mogą nasilać dolegliwości. Aż około 60% chorych z IBS uzależnia swoje objawy od rodzaju spożywanych pokarmów. Dostosowanie sposobu żywienia jest ważnym elementem skutecznego leczenia zespołu jelita nadwrażliwego.
Dla każdego pacjenta dietę ustala się indywidualnie, w zależności od występujących objawów. Wartość energetyczna diety powinna być zgodna z normami i uzgadniać obecny stan odżywienia (występującą ewentualnie nadwagę, otyłość lub niedobór masy ciała).U większości osób potrzebne jest wprowadzenie korekty składu diety i nawyków żywieniowych. Z tego względu konieczna jest modyfikacja żywieniowa zależnie od postaci i okresu choroby, co prowadzi do zmniejszenia objawów zespołu jelita nadwrażliwego. Modyfikacja ta obejmuje indywidualną eliminację niektórych produktów spożywczych nasilających dolegliwości. Jednak nie może prowadzić do niedoborów żadnych składników odżywczych, witamin i składników mineralnych [9].

U osoby z zespołem jelita nadwrażliwego korzystne działanie może mieć ograniczenie spożycia tłustych mięs i wędlin, które są źródłem kwasów tłuszczowych nasyconych. Ograniczenie tłustych potraw należy zastosować, jeżeli ból brzucha powstaje zaraz po spożyciu posiłku. Ciężkostrawne tłuszcze zwierzęce, szczególnie smażone, mogą nasilać dolegliwości chorych.

Białko zwierzęce nie stwarza problemów zdrowotnych chorym, ponieważ jest prawidłowo trawione i wchłaniane w jelicie cienkim. Czasem jednak resztki niestrawionego białka docierają do jelita grubego, gdzie podlegają rozkładowi w procesach gnilnych, co może wywołać biegunkę i cuchnące gazy. Zdarza się tak po spożyciu mięsa bogatego w tłuszcze i tkankę łączną.

Ograniczeniu polegają również produktów wzdymających, takich jak: rośliny strączkowe, kapusta, cebula i czosnek, które przyczyniają się do powstania wzdęć. Gazy jelitowe są produktami procesu trawienia. Substancje, które nie mogą być strawione przez enzymy jelita cienkiego, są rozkładane w procesie fermentacji przez enzymy bakterii beztlenowych, głównie w prawej połowie okrężnicy. Ograniczeniu wydzielania gazów sprzyja unikanie pokarmów o dużej zdolności fermentacyjnej, które mogą nasilić wzdęcie brzucha. Dlatego stosowanie dużych ilości warzyw i owoców jest często źle tolerowane przez osoby z IBS. Objawy choroby mogę również nasilić drażniące cukry(fruktoza) oraz niestrawne oligosacharydy (rafinoza, stachioza) w warzywach i owocach. Dlatego osoby cierpiące na IBS nie powinny ich spożywać w nadmiarze. Również część polisacharydów (węglowodanów złożonych) zawartych w błonniku otrąb zbożowych ulega fermentacji i może nasilić wzdęcia i bóle. Zawarta w ryżu i makaronach skrobia jest zazwyczaj dobrze tolerowana, natomiast skrobia ze świeżego pieczywa, fasoli, grochu i soczewicy łatwiej fermentuje, mogąc wywołać objawy chorobowe.

Wskazane jest też ograniczenie lub całkowite wykluczenie z diety kawy naturalnej i mocnej herbaty, ze względu na zawartą w nich kofeina i teina, które zwiększają kurczliwość mięśniówki jelita cienkiego. Eliminacji powinien podlegać alkohol, który nasila dolegliwości bólowe.

U pacjentów z IBS konieczne jest unikanie produktów zawierających sorbitol (substancja słodząca) oraz fruktozę (cukier owocowy), które znajdują się w napojach gazowanych, słodyczach, gumie do żucia. Sorbitol wykazuje działanie drażniące na jelito i powoduje nasilenie bólów brzucha. W okresie występowania biegunek istotna jest też modyfikacja sposobu przyrządzania potraw. Zaleca się następujące gotowanie, gotowanie na parze, pieczenie w folii oraz duszenie. Modyfikacja diety zależy od postaci choroby [10,11].

Dieta w postaci z biegunką

W postaci biegunkowej należy stosować dietę ubogobłonnikową, niskotłuszczową z ograniczeniem cukrów fermentujących w jelitach. Tłuszcze należy ograniczyć do ok. 20% z energii, co odpowiada 40-50g tłuszczu dziennie. Tłuszcz powinien pochodzić z olejów roślinnych (rzepakowego, słonecznika, oliwy z oliwy) nie poddawanych wysokiej temperaturze. Stosowanie olejów roślinnych jest szczególnie korzystne ze względu na zawartość niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT), które są konieczne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Ilość węglowodanów powinna uzupełniać zapotrzebowanie energetyczne po wcześniejszym pokryciu zapotrzebowania organizmu na białko i tłuszcze. Z węglowodanów najlepsza jest skrobia, której źródłem w diecie ubogobłonnikowej są produkty zbożowe z wysokiego przemiału i ziemniaki. Nasion roślin strączkowych oraz grubych kasz z łuskami nie podaje się ze względu na zawartość dużej ilości błonnika i substancji powodujących wzdęcia. Należy unikać ostrych przypraw i używek. Do potraw podaje się przyprawy ziołowe i warzywa przyprawowe.

Dieta w postaci z zaparciami

W okresie zaparć zaleca się dietę bogatobłonnikową. Dieta bogatobłonnikowa jest modyfikacją żywienia podstawowego, polegającą na zwiększeniu ilości błonnika pokarmowego i płynów (34). Pożywienie powinno być urozmaicone. Wskazane jest spożywanie produktów zbożowych z pełnego przemiału. Są one bogate w witaminy, sole mineralne oraz włókna roślinne (błonnik). Zaleca się od 30 do 50 g błonnika na dobę. Pobudza on perystaltykę jelit oraz wpływa na konsystencję i objętość mas kałowych. Im więcej jest błonnika w diecie, tym większa jest masa stolca i krótszy czas jego przechodzenia przez jelita. Spożywanie produktów wysokobłonnikowych zapewnia dobre wypełnienie jelit, zmniejsza skurcze oraz pomaga zatrzymać wodę. Skutkiem tego jest bardziej miękki stolec oraz łatwiejsze wypróżnienie. Zwiększenie w diecie warzyw i owoców bogatych w błonnik, potas i witaminy zapobiega zaparciom.

W celu pobudzenia odruchu żołądkowo-okrężniczego zaleca się pacjentom wypić na czczo (po wstaniu z łóżka) szklankę koktajlu z wody mineralnej niegazowanej z dodatkiem: soku śliwkowego lub soku jabłkowego lub kefiru z dodatkiem 2 łyżek laktozy. Część nierozłożonej w jelicie cienkim laktozy przechodzi do jelita grubego i łagodnie pobudza go. Laktoza przyczynia się do optymalizacji flory bakteryjnej jelita grubego, co pomaga zlikwidować zaburzenia czynnościowe, wzmacnia siły odpornościowe organizmu i stanowi najlepszą barierę przeciwko zarazkom chorobotwórczym. Laktoza nie powoduje uzależnienia w przeciwieństwie do środków przeczyszczających.

Należy zwiększyć ilość wypijanych płynów. Zaleca się od 2 do 2,5 l dziennie, w postaci herbaty owocowej, soku pomidorowego, kefiru i niegazowanej wody mineralnej oraz innych dozwolonych płynów. Unikać należy pokarmów „rozleniwiających” pracę motoryczną jelit, takich jak: czerwone wino, kakao, czekolada, czarna herbata oraz potrawy z białej mąki.

Zachęcamy również do obejżenia materiałów filowowych odnoście zespołu jelita nadwrażliwego na naszym kanale Zespół jelita nadwrażliwego, Dieta w zespoje jelita nadwrażliwego.

 

autor: Paulina Gryz-Ryczywolska

 

Literatura
  1. An Evidence-Based Systematic Review on the Management of Irritable Bowel Syndrome, American College of Gastroenterology Task Force on IBS, Am J Gastroenterol 2009; Volume 104
  2. Walecka-Kapica E, Chojnacki J: Zespół jelita nadwrażliwego – kliniczne aspekty farmakoterapii. Świat Med Farm 2007; (2): 40-44
  3. Gwee KA: Irritable Bowel Syndromeand the Rome III criteria: for better or for worse? Eur J GastroeterolHepatol 2007; 19: 437-439
  4. Hasik J, Gawęcki J: Żywienie w chorobach przewodu pokarmowego. Żywienie człowieka zdrowego i chorego. Wyd Nauk PWN 2009; 297-299
  5. Longstreth GF et al.: Irritable bowel syndrome, health care use, and costs: A U. S. managed care perspective. Am J Gastroenterol 2003; 98: 600-607
  6. Longstreth GF et al.: Functional bowel disorders. Gastrentology 2006; 130: 1480-1491
  7. Talley NJ: Irritable bowel syndrome. Intern Med J 2006; 36 (11): 724-728
  8. Morcos A, Dinan T, Quigley EM: Irritable bowel syndrome: role of food in pathogenesis and management. J DigDis 2009; 10(4): 237-246
  9. Ciborowska H, Rudnicka A: Dietetyka Żywienie zdrowego i chorego człowieka. Wyd Lek PZWL, Warszawa 2007; 355-356
  10. Wieczorek-Chełmińska Z: Żywienie w chorobach przewodu pokarmowego. Wyd Lek PZWL, Warszawa 2004
  11. Wieczorek-Chełmińska Z: Dieta łatwo strawna z ograniczeniem tłuszczu i włókna roślinnego. Nowoczesna dietetyczna książka kucharska. Wyd Lek PZWL 2004; 113-123
Facebook Pinterest Instagram e-mail
Powrót