Otyłość u dzieci - część II

Żywienie w chorobach

Globalny problem otyłości u dzieci. Liczne powikłania i postępowanie żywieniowe

Powikłania otyłości

Otyłość w wieku rozwojowym ma istotny wpływ na występowanie tego schorzenia w dorosłości. Według przeprowadzanych analiz szacuje się, że blisko 60 - 80% otyłych dzieci pozostanie otyłymi w życiu dorosłym [1]. U dzieci w wieku 2 - 5 lat z BMI ≥ 95 centyl, prawdopodobieństwo wystąpienia otyłości w wieku dorosłym jest czterokrotnie wyższe niż u ich szczupłych rówieśników [2].

W przebiegu otyłości dochodzi do licznych defektów hemodynamicznych i metabolicznych. Zaburzenia, które towarzyszą chorobie w sposób zarówno bezpośredni (wzrost masy tłuszczowej), jak i pośredni (zmiany metaboliczno – hormonalne) predysponują do rozwoju licznych chorób dotykających praktycznie każdy narząd.

Powikłania otyłości u dzieci

Endokrynologiczne
  • insulinooporność i zespół metaboliczny
  • cukrzyca typu 2
  • przedwczesne dojrzewanie
  • niedobór hormonu wzrostu
  • zaburzenia miesiączkowania i zespół policystycznych jajników u dziewcząt
  • hipogonadyzm u chłopców
Sercowo – naczyniowe
  • dyslipidemia
  • nadciśnienie tętnicze
  • przerost lewej komory
  • niedomykalność zastawek tętniczych
  • bdyslipidemiaezdech nocny
  • wczesne zmiany miażdżycowe
Pulmonologiczne
  • zespół bezdechu sennego
  • astma oskrzelowa
  • nietolerancja wysiłku fizycznego
  • zwiększone ryzyko anestezjologiczne
Gastroenterologiczne
  • choroba stłuszczeniowa wątroby
  • kamica pęcherzyka żółciowego
  • refluks żołądkowo - przełykowy
Onkologiczne
  • zwiększone ryzyko raka jelita grubego
  • zwiększone ryzyko raka nowotworów piersi
Ze strony układu immunologicznego
  • podwyższony poziom wskaźników stanu zapalnego
Nerkowe
  • glomerulosclerosis
  • glomerulopatia związana z otyłością (ORG)
Ze strony narządu ruchu
  • zespół przeciążeniowy stawów
  • kolanowych i biodrowych
  • młodzieńcze złuszczenie głowy kości udowej
  • choroba Blounta (piszczel szpotawa)
  • koślawość kolan
  • płaskostopie
  • żylaki kończyn dolnych
  • dna moczanowa
Skórne
  • rogowacenie ciemne (acanthosisnigricans)
  • rozstępy skórne
  • hirsutyzm
Psychospołeczne
  • niska samoocena
  • okresy depresji
  • izolacja społeczna
  • zwiększona liczba hospitalizacji

Głównymi powikłaniami otyłości są zaburzenia, które składają się na cechy zespołu metabolicznego. Należą do nich:

  • nadciśnienie tętnicze,
  • dyslipidemie,
  • hiperinsulinemia, insulinooporność,
  • hiperurykemia.

U 2/3 nastoletniego społeczeństwa z nadmierną masą ciała obserwuje się co najmniej jedną składową zespołu metabolicznego. Natomiast wszystkie jednocześnie, stwierdza się u 1/3 dzieci i młodzieży z otyłością [4, 5].

Insulinooporność, hiperinsulinizm

Do najważniejszych powikłań otyłości należy insuliooporność (zmniejszenie reakcji tkanek obwodowych na fizjologiczną ilość insuliny). Następstwem tego zaburzenia jest hiperinsulinemia, upośledzenie tolerancji glukozy. Wspomniane wyżej zaburzenia w konsekwencji prowadzą do cukrzycy typu 2. U osób otyłych, szczególnie z centralnym rozmieszczeniem tkanki tłuszczowej, częstość wystąpienia insulinooporoności wzrasta trzykrotnie. Najprawdopodobniej pojawienie się insulinooporności w przebiegu otyłości ma związek z działaniem adipocytokin, które są biologicznie czynnymi produktami tkanki tłuszczowej. Insulinooporność jest czynnikiem patogenetycznym łączącym otyłość z cukrzycą typu 2. Ryzyko wystąpienia tej choroby dodatnio koreluje ze wzrostem BMI i jest ono aż osiemdziesięciokrotnie wyższe niż u ludzi z prawidłową masą ciała [6,7].

Nadciśnienie tętnicze

Kolejnym zaburzeniem, które ma ścisły związek z otyłością jest nadciśnienie tętnicze. Zależność ta jest obserwowana zarówno w populacji osób dorosłych, jak i u dzieci czy młodzieży. Nadciśnienie tętnicze trzy razy częściej dotyczy osób z nadmierną masą ciała. W przeprowadzonych obserwacjach u dzieci z otyłością olbrzymią, stwierdzono wzrost skurczowego ciśnienia tętniczego we krwi u 25% chłopców i 29% dziewcząt, natomiast podwyższenie ciśnienia rozkurczowego odnotowano kolejno u 17% i 13% spośród badanych [1].

Zaburzenia gospodarki lipidowej

U dorosłych osób z otyłością, nieprawidłowości w profilu lipidowym dotyczą najczęściej: podwyższonego stężenia cholesterolu całkowitego oraz triglicerydów z towarzyszącym obniżeniem stężenia cholesterolu frakcji HDL. Ten problem dotyka również młodszą część populacji z nadwagą i otyłością. Większość z nich ma obniżone stężenie HDL cholesterolu we krwi. Występujące zaburzenia w gospodarce lipidowej są czynnikami zwiększającymi ryzyko rozwoju choroby niedokrwiennej serca [3].

Inne powikłania otyłości

Przedłużająca się otyłość, powstała w dzieciństwie, prowadzi do wystąpienia kolejnych chorób towarzyszących. Dalszą konsekwencją zarówno choroby podstawowej, jaką jest otyłość, jak i towarzyszących jej zaburzeń metabolicznych jest skrócenie życia.

Otyłość niesie ze sobą również wzrost zachorowalności na choroby nowotworowe wśród dorosłych takie, jak rak trzonu i szyjki macicy, jajnika, prostaty, pęcherzyka żołciowego, jelita grubego. [8,9].

U dzieci zwiększona masa ciała obciąża układ kostno – stawowy i wpływa negatywnie na prawidłowy jego rozwój, przyczyniając się do powstawania wad postawy, płaskostopia, szpotawości lub koślawości kolan oraz aseptycznej martwicy stawu biodrowego [10, 11].

U dziewcząt może spowodować zaburzenia miesiączkowania, a u chłopców zaburzenia dojrzewania płciowego i ginekomastię [12].

Otyłość dotyka również sfery psychicznej zarówno w wieku rozwojowym, jak i w dorosłości. Dzieci otyłe charakteryzują się często brakiem akceptacji własnego wyglądu, niską samooceną, czasami poczuciem izolacji oraz większą skłonnością do stanów depresyjnych [5, 13].

W obserwacjach minionych lat dostrzeżono, że ryzyko zgonu rośnie wprost proporcjonalnie do wzrostu BMI, który uznano za niezależny wskaźnik umieralności [14].

PROFILAKTYKA I LECZENIE NADWAGI I OTYŁOŚCI

Nieprawidłowe wskaźniki masy ciała u dziecka nie oznaczają, że jest ono do końca życia skazane na nadwagę lub otyłość. Jednak nadmiar masy ciała powinien stanowić dla rodziny i środowiska sygnał do wdrożenia zapobiegania i leczenia.

Otyłość jest chorobą, którą łatwo się rozpoznaje, ale trudniej leczy. Pierwszoplanowe działania w populacji rozwojowej są nakierowane na działania profilaktyczne.

Prewencja pierwotna ma na celu ograniczenie zapadalności na otyłość. Natomiast zadaniem prewencji wtórnej jest zmniejszenie ryzyka powikłań otyłości. Działania prewencyjne powinny być nakierunkowane na zarówno na całe społeczeństwo, jak i na jednostkę. [15].

W profilaktyce indywidualnej, skierowanej do osób z obciążającym wywiadem rodzinnym i nadwagą, do głównych działań należy informowanie o związanych z otyłością zagrożeniach oraz na modyfikacji kluczowych czynników środowiskowych, odpowiedzialnych za jej rozwój. Czynniki te, to sposób odżywiania i aktywność fizyczna [16].

Terapia powinna obejmować ustalenie indywidualnej optymalnej diety niskokalorycznej, bogatej w witaminy i minerały. Konieczne jest dostosowanie ilości posiłków do zapotrzebowania, bez generowania nadwyżek energetycznych.

W pierwszych latach życia dziecka nie należy stosować diety z ograniczeniem wartości energetycznej (ubogokalorycznej) a modyfikacje diety powinny się ograniczyć do zmian jakościowych i wzrostu aktywności fizycznej. U dzieci w wieku wczesnoszkolnym z nadwagą lub otyłością do zmian jakościowych dołączyć można zmiany ilościowe w codziennej diecie. Ograniczenie kaloryczne nie powinno być duże i zawsze dostosowane indywidualnie. Natomiast młodzież z nadmiarem masy ciała można traktować jak dorosłego w podobnej sytuacji i zastosować w pełni zasady diety ubogokalorycznej, redukcyjnej.W diecie redukcyjnej ograniczenie kaloryczne wynosi ok. 500kcal w stosunku do norm.W przypadku dużego stopnia otyłości kaloryczność diety może wynosić tylko 1000kcal. Każda dieta redukcyjna, szczególnie w przypadku dzieci i młodzieży powinna być ustalona i kontrolowana przez wykształconego dietetyka, powienaż nie można zapominać, że dziecko to rozwijający się organizm. Dieta musi zapewnić dostateczną niezbędną ilość składników odżywczych, witamin i minerałów przy jednoczesnej redukcji kalorycznej i eliminacji produktów zawierających tak zwane „puste kalorie”.

Ryzyko otyłości maleje o 10% z każdą godziną spędzoną na umiarkowanym wysiłku fizycznym, a wzrasta o 12% z każdą godziną spędzoną na oglądaniu telewizji [15)].

Systematyczna redukcja nadmiernej masy ciała poprawia profil lipidowy, zmniejsza insulinooporność oraz powoduje spadek ciśnienia tętniczego [5].

 

autor: Paulina Gryz-Ryczywolska

 

Piśmiennictwo
  1. Zachunok – Buczyńska A., Firek – Pędras M., Wałecka – Tendera E.: Różne aspekty otyłości u dzieci. Endokrynologia Pediatryczna 2005; 4, 1 (10): 63 – 66
  2. Bryl W., Pupek – Musialik D.: Otyłość u osoby w młodym wieku –konsekwencje zdrowotne, konieczność prewencji, zasady postępowania. Otyłość i związek metaboliczny. Przewodnik Lekarski. Klinika 2006; 9: 79 - 87
  3. Kardasz M., Pawłowska D.: Wpływ otyłości w dzieciństwie na przyszłe życie człowieka dorosłego. Nowa Pediatria 2008; 2: 35 – 40
  4. Yanovski SZ, Yanovski JA. Obesity prevalence in the UnitedStates – up, down, or sideways? N Engl J Med 2011, 364(11):987-989.
  5. Bryl W, Hoffman K, Miczke A, Pupek-Musialik D. Otyłośćw młodym wieku – epidemiologia, konsekwencje zdrowotne, konieczność prewencji. Przew Lek 2006, 9: 91-95.
  6. Chrzanowska J., Naczyńka A., Zubkiewicz – Kucharska A.: Metaboliczny czynnik ryzyka chorób sercowo – naczyniowych u otyłych nastolatków. Medycyna Metaboliczna 2008; 4: 56 - 61
  7. Stręczkowski M.: Powikłania metaboliczne otyłości. Farmacja Polska, 61 (11) 2005: 537 – 546
  8. Obuchowicz A. Epidemiologia nadwagi i otyłości –narastającego problemu zdrowotnego w populacji dziecii młodzieży. Endokrynol Otyłość Zaburz Przem Materii2005, 1, 3: 9-12.
  9. Pan SY, Des Meules M. Energy intake, physical activity,energy balance, and cancer: epidemiologic evidence. MethodsMol Biol 2009, 472: 191-215.
  10. Zachurzok-Buczyńska A, Małecka-Tendera E. Zespołmetaboliczny u dzieci i młodzieży. Endokrynol OtyłośćZaburz Przem Materii 2005, 1, 3: 13-20.
  11. Fichna P, Skowrońska B. Powikłania otyłości u dziecii młodzieży. Endokrynol Diabetol Chor Przem Materii WiekuRozw 2006, 12, 3: 223‑228.
  12. Sweeting H. Measurement and Definitions of Obesity InChildhood and Adolescence a field guide for the uninitiated.Nutritional J 2007, 9: 345-356.
  13. Olszanecka-Glinianowicz M. Depresja – przyczyna czyskutek otyłości? Endokrynol Otyłość Zaburz Przem Materii2008, 4: 78-85.
  14. Buksińska – Lisik W., Zaleska T.: Otyłość – choroba interdyscyplinarna. Przewodnik Lekarza. Klinika, 2006; 1: 72 – 77
  15. Spruijt-Metz D. Etiology, Treatment and Prevention ofObesity in Childhood and Adolescence: A Decade in Review.J Res Adolesc 2011, 21(1): 129-152.
  16. Weker H. Simple obesity in children. A study on the role ofnutritional factors. Med WiekuRozwoj 2006, 10(1): 3‑191.
Facebook Pinterest Instagram e-mail
Powrót