Otyłość u dzieci - część I

Żywienie w chorobach

Globalny problem otyłości u dzieci

Czym jest otyłość?

Otyłość definiowana jest jako nadmierna masa ciała powstała na skutek nagromadzenia się zbyt dużych ilości tłuszczu w ciele. Patologiczny wzrost tkanki tłuszczowej w stosunku do beztłuszczowej masy ciała prowadzi do upośledzenia czynności organizmu i w konsekwencji zwiększa ryzyko chorobowości i śmiertelności [1].

Tkanka tłuszczowa jest magazynem energii i substancji zapasowych. Ponadto pełni ona funkcję termoizolacyjną, a od lat 90 jest także uznawana za narząd endokrynny.

Wyróżnia się dwa rodzaje tkanki tłuszczowej – białą i brunatną.

Pierwsza z nich występuje w przewadze w organizmie człowieka. Większa część tkanki tłuszczowej białej zlokalizowana jest pod skórą.Reszta to tłuszcz trzewny znajdujący się w klatce piersiowej oraz szpiku kostnym. Tkanka tłuszczowa podskórna zlokalizowana jest głównie w okolicy brzucha, ud i pośladków.

Natomiast tkanka tłuszczowa brunatna funkcjonuje zazwyczaj w pierwszych tygodniach życia a u dorosłego człowieka znajduje się tylko w okolicy serca, nerek i wzdłuż naczyń szyjnych [2].

Warto podkreślić, że zawartość tkanki tłuszczowej zmienia się i jest zależna od wieku i płci.

Zawartość tkanki tłuszczowej u dzieci/dorosłych z prawidłową masą ciała w zależności od wieku i płci [2].

Wiek i/lub płeć Procent tkanki tłuszczowej
noworodki 10 - 15%
dzieci powyżej pierwszego roku życia > 25%
dziewczynki 7 - 10 lat ok. 25%
chłopcy 7 - 10 lat ok. 15%
dziewczynki 11 - 16 lat  ok. 26%
chłopcy 11 - 16 lat ok. 12%
Kobiety 20 - 25%
Mężczyźni 10 - 15%

Wzrost objętości tkanki tłuszczowej odbywa się dwutorowo. W okresie dzieciństwa w jej obrębie zachodzi hiperplazja, czyli wzrost liczby adipocytów (komórki tkanki tłuszczowej). Komórki tłuszczowe raz powstałe nie ulegają „zniszczeniu”. Odmienny proces zachodzi w dorosłym życiu, kiedy to adipocyty zwiększają swoje rozmiary (hipertrofia). Biorąc pod uwagę te procesy przekarmianie w dzieciństwie powoduje nadmierny wzrost liczby komórek tłuszczowych, które pod wpływem patologicznych czynników, takich jak np. nadmierna podaż energii w dorosłości, zwiększają swoją objętość [2].

Dokładna ocena zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie dziecka wymaga specjalistycznego sprzętu i jest wykonywana tylko w celach badawczych. Obecnie do precyzyjnego oszacowania zawartości tłuszczu w ciele służą metody, takie jak: bioimpedancja elektryczna (BIA), podwójna absorpcjometria (DXA) oraz rezonans magnetyczny i tomografia komputerowa [3]. Jednak biorąc pod uwagę wymagania finansowe i sprzętowe, w praktyce wykorzystuje się prostsze, choć mniej dokładne metody antropometryczne, takie jak oznaczenie wskaźników wagowo – wzrostowych: masy ciała, Rohrera, Queteleta, WMC – tzw. wskaźnik Książyka, Cole’a, itp. [4, 5].

Obiektywnym wskaźnikiem do oceny stopnia nadwagi jest wskaźnik masy ciała BMI (Body Mass Index), który należy wyliczać na podstawie wzoru:


W przypadku osób poniżej 18. roku życia zaleca się porównanie wartości BMI do odpowiednich układów biologicznego odniesienia, właściwychdla wieku i płci. Do tego celu służą siatki centylowe, które zostały opracowane dla poszczególnych regionów geograficznych [6]. Kryteria rozpoznania nadwagi i otyłości u dzieci za pomocą siatek centylowych dla BMI przedstawia tabela.

Interpretacja wskaźnika masy ciała w kryteriach WHO i w Polsce

  BMI
  Kryteria WHO  W Polsce
Nadwaga 85 - 95 centyl 90 - 97 centyl
Otyłość >95 centyla >97 centyla

W interpretacji tego wskaźnika u dzieci poza siatkami centylowymi, duże znaczenie praktyczne mają również mierniki statystyczne, do których należy między innymi Standard DeviatnionScore (SDS). Ocena ta polega na odniesieniu wartości BMI do średniego wskaźnika masy ciała i wielokrotności odchylenia standardowego, właściwego dla badanej populacji (biorąc pod uwagę wiek i płeć). Za granicę wystąpienia otyłości przyjęto wartość powyżej dwóch odchyleń standardowych (SD) [6].

Powyższe wskaźniki są pomocne w stwierdzeniu nadwagi bądź otyłości, natomiast nie dostarczają informacji o rozkładzie tkanki tłuszczowej w organizmie. Do tego celu, zarówno u dorosłych, jak i u dzieci od wielu lat korzysta się ze wskaźnika talia/biodra (waist to hip cirumference ratio - WHR) [7]:
 

Na podstawie stosunku obwodu tali do bioder można określić typ otyłości. Wyróżnia się: otyłość pośladkowo - udową (gynoidalną, obwodową) oraz brzuszną (androidalną, wisceralną, centralną).

Kryteria rozpoznania otyłości typu brzusznego i pośladkowo – udowego na podstawie wartości WHR

  Otyłość androidalna  
Kobiety ≥ 0,85  < 0,85
Mężczyźni  ≥ 1 < 1

Tkanka tłuszczowa nagromadzona w obrębie brzucha ma wysoką aktywność metaboliczną, dlatego otyłość typu centralnego wiąże się z licznymi powikłaniami i sprzyja rozwojowi: choroby niedokrwiennej serca, nadciśnienia tętniczego, udaru mózgu, a w konsekwencji wpływa na zgony z przyczyn sercowo - naczyniowych [8].

Gromadzenie się tkanki tłuszczowej w obrębie pośladków i ud nie ma tak dużego znaczenia w powstaniu chorób sercowo – naczyniowych. Zwiększa natomiast ryzyko rozwoju nowotworów hormonozależnych [7].

Ze względu na przyczynę prowadzącą do rozwoju otyłości, wyróżnia się dwa jej typy: prostą (pierwotną, alimentacyjną) i wtórną.

Otyłość wtórna rozwija się pod wpływem:

  • zespołów uwarunkowanych genetycznie, do których należą między innymi: zespół Luaurence’a, wrodzony przerost nadnerczy, zespół Gelnau, choroba Darcuma,
  • organicznych chorób podwzgórza: tętniaki, nowotwory, neuroinfekcje czy wady rozwojowe,
  • leków: z grupy kortykosteroidów, neuroleptyków, antydepresantów oraz insuliny,
  • endokrynopatii, do których należą: niedoczynność tarczycy, nadczynność kory nadnerczy, niedobór hormonu wzrostu, hipogonadyzm, zespół wielotorbielowatych jajników – najczęstsza przyczyna.

Znacznie częściej występującym typem w populacji wieku rozwojowego jest otyłość prosta. Według różnych autorów rozpatruje się ją u 95 – 98% dzieci z nadmierną masą ciała. Jest ona wywołana zbyt dużym spożyciem pokarmów w stosunku do wydatku, wykorzystywanego na metabolizm podstawowy, wysiłkowy oraz termogenezę [3]. Dzieci z otyłością prostą w wieku przedpokwitaniowym charakteryzują się stosunkowo równomiernym rozkładem tkanki tłuszczowej, który w późniejszym okresie zmienia się najczęściej u dziewcząt w otyłość typu biodrowo - udowego a u chłopców w typ brzuszny. W badaniach wstępnych obserwuje się ponadto:

  • prawidłowy lub większy wzrost,
  • płaskostopie oraz koślawość kolan,
  • nieco przyspieszone dojrzewanie płciowe z przyśpieszeniem wieku kostnego,
  • rozstępy tkanki podskórnej w okolicy podbrzusza, ud i bioder oraz gruczołów sutkowych,
  • nagromadzenie się tkanki tłuszczowej w okolicy gruczołów sutkowych (steatomastia, imitująca często ginekomastię u chłopców),
  • dysproporcje w wyglądzie narządów płciowych u chłopców, które mogą być mylone z hipogonatyzmem.
Epidemiologia otyłości u dzieci i młodzieży

Otyłość jest najczęściej występującą przewlekłą choroba cywilizacyjną. Problem ten stał się pandemią, która dotyczy państw rozwiniętych i rozwijających się.BMI powyżej 25 kg/m2 ma ponad 1,6 miliarda ludzi na całym świecie, z czego 522 milionów stanowią osoby otyłe.Według szacunków Międzynarodowej Grupy do spraw Otyłości (InernationalObesityTask Force – IOTF i Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2025 roku ponad połowa mieszkańców USA, Wielkiej Brytanii, Austrii będzie otyła.

Odsetek osób z nadmiarem masy ciała na świecie wg. WHO 2008

Epidemia ta nie dotyczy tylko populacji dorosłych. Na 1,6 miliarda ludzi z nadmierną masą ciała, 30-45 milionów stanowią otyłe dzieci i młodzież w wieku od 5 do 17 lat a 22 miliony – otyłe dzieci w wieku poniżej 5 lat. Ocenia się, że w Europie co piąte dziecko ma nadmierną masę ciała. Spośród 74 mln Europejczyków w wieku między 4 a 18 lat, 16-22% (11,8-16,3 mln) ma nadwagę lub otyłość, a wśród nich 4-6%, (2,9-4,4 mln) jest otyłych.

Roczny wzrost częstości otyłości w latach 70. XX wieku wynosił 0,2%, w latach 80. - 0,6%, a w roku 2000 już 2%. Aktualnie, wśród dzieci i młodzieży rozpoznaje się około 400 tys. nowych przypadków nadwagi i otyłości rocznie [1, 9].

Od lat siedemdziesiątych dokońca lat dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku liczbadzieci szkolnych z nadwagą i otyłością podwoiła się,bądź nawet potroiła w krajach takich, jak USA i Kanadaw Ameryce Połnocnej, Brazylia i Chile w AmerycePołudniowej, Australia i Japonia w regionie zachodniegoPacyfiku, wreszcie w Finlandii, Niemczech, Grecji,Hiszpanii, Wielkiej Brytanii w Europie [2, 19, 20–33].
 

Aktualne dane dotyczące występowania nadwagi i otyłościu dzieci i młodzieży wskazują na to, że przybiera onarozmiary światowej epidemii [11]. W Ameryce Północnej,Europie oraz w części regionu zachodniego Pacyfikunadal obserwuje się największą częstość występowanianadwagi i otyłości u dzieci szacowaną na 20–30%. Z kolei w części krajów południowo-wschodniejAzji oraz w krajach środkowej i południowej Afrykiczęstość występowania nadwagi i otyłości u dzieci jestnajmniejsza (0,2–4%) [14]. Pośrodku tych skrajnychdanych nadwaga i otyłość u dzieci występuje w AmerycePołudniowej i Środkowej, w krajach północnej Afrykioraz środkowego Wschodu [11, 12, 13, 14].

Według IOTF rokrocznie w Europie przybywa około400 000 dzieci i młodzieży z nadwagą i około 85 000 z otyłością [10]. Na naszym kontynencie największączęstość występowania nadwagi i otyłości obserwuje sięparadoksalnie w krajach basenu Morza Środziemnego, a więc w krajach, gdzie teoretycznie tamtejsza tradycyjna dieta jest uznawana za jedną z najzdrowszych. Częstośćwystępowania nadwagi i otyłości u dzieci i młodzieży w tych krajach szacuje się miedzy 30-45%. Tak wielką liczbę dzieci z nadwagąi otyłością w tym rejonie tłumaczy się „amerykanizacją”stylu życia z bardzo małąaktywnością ruchową oraz odejściem od tradycyjnej diety śródziemnomorskiej.

Na tle innych krajów europejskich występowanie nadwagi i otyłości u dzieci w Polsce jest na średnim poziomie. W naszym kraju przeprowadzono w ostatnich latach szereg badań oceniających występowanie nadwagi i otyłości u dzieci. Większość z nich obejmowała dzieci z wybranych miejscowości, bądźregionów, przeprowadzono również badania o charakterze ogólnopolskim. W 2000 roku wśród dzieci w przedziale wiekowym 10 - 12 lat, nadwagę zaobserwowano u 8,7% chłopców i 10,6% dziewcząt. U młodzieży (13 - 15 lat) częstość ta wynosiła kolejno 4% i 5,9% [15]. Danych dotyczących występowania nadmiernej masy ciała wśród dzieci i młodzieży dostarczyło również „Badanie indywidualnego spożycia żywności i stanu odżywienia w gospodarstwach domowych” (2003). Na podstawie obowiązujących siatek centylowych (IMiD, 1999) stwierdzono, że wśród chłopców objętych badaniem, nadwaga występowała u 8%, a otyłość u 4,6%. Częstość występowania nadmiernej masy ciała w grupie dziewczynek była zbliżona i wynosiła kolejno 7,2% i 4,6%. Najczęściej problem ten był obserwowany w grupie chłopców do 6. roku życia (20%).

Etiopatogeneza otyłości prostej

U podstawy rozwoju otyłości leżą dwa główne czynniki: genetyczny i środowiskowy. Ponadto w ostatnich latach zwrócono również uwagę na fakt wpływu nadmiernego stanu odżywienia matki w okresie ciąży oraz karmienia niemowląt mlekiem modyfikowanym, jako czynników patogenetycznych sprzyjających nadmiernemu gromadzeniu się tkanki tłuszczowej [5].

Według różnych autorów, czynnik genetyczny może odpowiadać za wystąpienie otyłości w 25 - 45%. W badaniach ostatnich lat wykazano, że występuje ona u 2/3 potomstwa dwojga otyłych rodziców i u 50% dzieci, gdy jedno z nich charakteryzuje się nadmierną masą ciała. Do dnia dzisiejszego odkryto ponad 360 genów,które mogą współdziałać z innymi czynnikami w nadmiernym gromadzeniu tkanki tłuszczowej[16]. Najbardziej rozpowszechnioną teorią uzasadniającą wrodzone (genetyczne) predyspozycje do rozwoju otyłości jest hipoteza „oszczędnego genotypu”, opierająca się na tezie mówiącej o gromadzeniu energii do przeżycia w warunkach długotrwałego, przewlekłego niedoboru pożywienia [8].

Choć w patogenezie otyłości bierze się pod uwagę wpływ genetyczny, nie należy zapominać, że w głównej mierze to czynniki środowiskowe sprzyjają gromadzeniusię tkanki tłuszczowej ponad uznaną normę . Do głównych przyczyn środowiskowych, którym przypisuje się rolę w patogenezie otyłości, należą: nadmierna podaż energii nieadekwatna do potrzeb organizmu oraz obniżenie aktywności fizycznej.

Zaburzenia w równowadze, pomiędzy ilością przyjmowanej energii z pożywienia a wydatkowaniem jej na metabolizm, aktywność fizyczną oraz termogenezę, sprzyjają wystąpieniu otyłości. Nadmiar dostarczanych kilokalorii (kcal) wiąże się ściśle ze zwiększeniem udziału w diecie produktów bogatotłuszczowych i bogatowęglowodanowych . Tłuszcz ma wysoką gęstość odżywczą, spożywanie pokarmów bogatych w ten składnik prowadzi do zwiększenia wartości energetycznej diety, co w konsekwencji sprzyja jego nagromadzeniu w adipocytach. Dzieje się tak, ponieważ nadmierne dostarczanie tego makroskładnika z dietą nie wpływa na wzrost jego utleniania w organizmie. Ponadto tłuszcz pochodzący z produktów spożywczych przyczynia się do przyspieszenia opróżniania żołądka, w konsekwencji czego dochodzi do słabego odczuwania sytości [17].

Do czynników środowiskowych biorących udział w mechanizmach patogenezy otyłości należy również nadmierne spożywanie cukrów prostych oraz sacharozy. Wpływ zbyt dużej ilości węglowodanów w dziennej racji pokarmowej (DRP) na wzrost tkanki tłuszczowej w organizmie, zachodzi na drodze procesów zwiększonej syntezy triglicerydów, które powstałe w nadmiarze odkładają się w tkance tłuszczowej i wątrobie.

Nie można zapomnieć o innych niewłaściwych nawykach żywieniowych, jakimi są między innymi:

  • nieregularne, zbyt duże objętościowo posiłki,
  • niski udział warzyw i owoców w diecie,
  • podjadanie między posiłkami produktów o wysokiej wartości energetycznej, takich jak: słodycze, dania fast - food, słodzone soki i napoje owocowe,
  • brak lub niski udział mleka i produktów mlecznych,
  • zbyt duże spożycie mięsa i jego przetworów [18].

Wśród niewłaściwych zachowań żywieniowych obserwowanych już w okresie niemowlęcym i wczesnodziecięcym należy wyróżnić:

  • późne wprowadzenie potraw, posiłków wymagających żucia,
  • traktowanie pożywienia, jako nagrody,
  • tolerowanie przez rodziców kaprysów żywieniowych dziecka,
  • częste podawanie / zezwalanie na spożycie przez dzieci słodyczy, słodkich napojów,
  • wczesne wprowadzanie dań smażonych i typu fast – food.

Do wczesnych przyczyn predysponujących do rozwoju nadmiaru masy ciała już na początku życia należy również niedożywienie kobiety w ciąży. Niedobór składników odżywczych podczas pierwszych miesięcy ciąży prowadzi do rozwinięcia systemu regulacji tak, by doszło do dodatniego bilansu energetycznego.

Podsumowanie

W dzisiejszych czasach nadmiar masy ciała stanowi globalny problem niemal całego świata. Na przełomie ostatnich lat obserwuje się ciągły wzrost odsetka osób z nadmierną masą ciała. Problem nadwagi i otyłości w coraz większym stopniu dotyka również populację wieku rozwojowego. Nadmierna masa ciaław wieku rozwojowymjest poważnym problemem niosącym za sobą konsekwencje zdrowotne. Sprzyja przeciążeniom w układzie kostnym i schorzeniom gastroenterologicznym. Jeśli utrzymuje się do wieku dorosłego, przyczynia się również do rozwoju: zespołu metabolicznego, choroby zwyrodnieniowej stawów, kamicy pęcherzyka żółciowego, niealkoholowego stłuszczenia wątroby czy przewlekłych chorób nerek.

Informacje skąd się bierze i jak pomoc dzieciom z otyłością możesz znaleśc również na naszym kanale otyłość u dzieci.

 

autor: Paulina Gryz-Ryczywolska

 

Piśmiennictwo

Bryl W., Hoffmann K., Miczke A., Pupek - Musialik D.: Otyłość w młodym wieku – epidemiologia, konsekwencje zdrowotne, konieczność prewencji. Przewodnik Lekarza. Klinika 2006; 9: 91 – 95
Ginalska – Malinowska M.: Funkcja hormonalna tkanki tłuszczowej. Diabetologia, Endokrynologiawieku dziecięcego 2008; 16 (4): 470 – 474
Małecka – Tendera E.: Otyłość w wieku rozwojowym. Standardy Medyczne 2001; 3 (11): 21 – 23
Mazur A.: Nadwaga i otyłość u dzieci szkolnych. Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego 2005; 2: 190 – 193
Szajewska H.: Otyłość u dzieci. Nowa Pediatria 2002, 3 209 – 211.
Fichna P., Skowrońska B.: Powikłania otyłości u dzieci i młodzieży. MetabolizmDiabetologiaiChorobyPrzemianyMateriiWiekuRozwojowego 2006; 12 (3): 223 – 228
Stożkowska W., Wapniowska I., Nowak – Banasik Z.: Wpływ otyłości na występowanie chorób cywilizacyjnych. Farmacja Pol. 2005; 61 (19): 910 – 913
Pupek – Musialik D., Kujawska – Łuczak M., Bogdański P.: Otyłość i nadwaga – epidemia XXI wieku. Przewodnik Lekarza 2008; 1: 117 – 123
International Obesity Task Force. European Union Platform Briefing Paper. Brussels, 15 March 2005.
Lobstein T, Frelut ML. Prevalence of overweight among children in Europe. Obes Rev. 2003;4:195–200.
World Health Organization (WHO). Obesity: preventing and managing the global epidemic. Report of a WHO consultation. Technical report series 894. WHO: Geneva, 2000.
Jago R, Harrell JS, McMurray RG, Edelstein S, El Ghormli L, Bassin S. Prevalence of abnormal lipid and blood pressure values among an ethnically diverse population of eight--grade adolescents and screening implications. Pediatrics.2006;117:2065–2073.
Chinn S, Rona RJ. Prevalence and trends in overweight and obesity in three cross sectional studies of British Children,1974–94. BMJ 2001;322:24–26.
KainJ,UauyRR,Vio F, Albala C. Trends in overweight and obesity prevalence in Chilean children:comparison of three definitions. Eur J ClinNutr. 2002;56:200–4.
Jarosz M., Rychli E., Respondek W.: Diagnoza otyłości w Polsce w latach 1971 – 2006. Standardy Medyczne 2007; 4: 261 – 271.
Szadkowska A., Bochalski J.: Otyłość u dzieci i młodzieży. Przewodnik Lekarza. Praktyka medyczna. 2003; 6 (9): 54 – 58
Kardasz M., Pawłowska D.: Wpływ otyłości w dzieciństwie na przyszłe życie człowieka dorosłego. Nowa Pediatria 2008; 2: 35 – 40
Cheng T.O.: Obesity is a global challenge. The American Journal of Medicine 2006; 119 (6): 11

 

 

Facebook Pinterest Instagram e-mail
Powrót