Ortoreksja, czyli przesadne dbanie o zdrowe żywienie

Żywienie w chorobach

W czasach, gdy panuje kult szczupłej sylwetki zdrowe jedzenie i regularna aktywność fizyczna to podstawa zachowania zdrowego stylu życia. Zdarza się jednak, że te właśnie czynniki mogą stać się źródłem obsesji i prowadzić do rozwoju zaburzeń odżywiania.

Czy można o zdrową dietę dbać nadmiernie? Okazuje się, że tak. Czasami duże skupienie się na tym co jemy, stopniowo prowadzi do zaburzenia, które nazywamy ortoreksją. Droga do jego powstania bywa niewinna. Pewnego dnia podejmujemy decyzję, że od dziś jemy zdrowo i wykluczamy z diety wszystko, co jest niezdrowe. Cel jest słuszny, bo ma prowadzić do właściwego żywienia. Następnie wprowadzamy różne diety i bardzo precyzyjnie planujemy to, co znajduje się na naszym talerzu. Ale z czasem decydujemy o eliminacji kolejnych produktów i tak zostaje ich niewielka garstka.

Co to jest ortoreksja? Trochę historii

Termin ortoreksji wprowadził amerykański lekarz Steven Bratman, który w związku z występowaniem alergii już jako dziecko prowadził dietę eliminacyjną. Radykalna dieta z czasem prowadziła do coraz większego lęku przed jedzeniem. Z wiekiem rezygnował z coraz większej ilości produktów, które wydawały mu się szkodliwe. Na przygotowywanie posiłków poświęcał większość swojego czasu i dokładnie planował swój jadłospis. Z czasem zaczął dostrzegać, że jego dbałość o jedzenie nie jest już zdrowa. Na podstawie autoobserwacji oraz obserwacji swoich pacjentów wyodrębnił i nazwał nową jednostkę chorobową mianem ortorexianervosa. W 1997 r. napisał i wydał książkę „W szponach zdrowej żywności” [1].

Pojęcie „ortoreksja” pochodzi z greckiego orthos– prawidłowy, oraz orexia– apetyt, i określa zaburzenie charakteryzujące się obsesją spożywania jedynie zdrowej żywności, co prowadzi do znacznych ograniczeń żywieniowych [8]. W najbardziej zaawansowanych przypadkach chorzy rezygnują ze spożywania jakiejkolwiek żywności [2,3].

Przyczyny ortoreksji

Na ortoreksję szczególnie podatne są osoby bardzo skoncentrowane na sobie i nieustannie dążące do perfekcji. Świadomość, że w pełni kontrolują swoją dietę daje im ogromną satysfakcje.

Walka z chorobą

Choroba może zacząć się niewinnie a jej źródłem mogą być zachowania mające na celu uniknięcie choroby czy poprawę kondycji fizycznej. Osoba cierpiąca z powodu jakiegoś schorzenia decyduje się wprowadzać pewne ograniczenia dietetyczne. Po pewnym czasie ograniczaniu podlega coraz większa liczba produktów, co prowadzi do rozwoju ortoreksji [4].

Kult szczupłej sylwetki

Motywacją do rozpoczęcia restrykcyjnej diety może być także chęć zmniejszenia masy ciała lub poprawa stanu zdrowia [5].

Ortoreksja częściej dotyczy osób wykazujących większą aktywność fizyczną, które dążą do zachowania modelu idealnej, szczupłej sylwetki, propagowanej w środkach masowego przekazu w krajach kultury zachodniej. Szczupła i umięśniona sylwetka ma być potwierdzeniem idealnego stylu życia, a w drodze do osiągnięcia celu zaczyna się stosować ekstremalnie zdrowy sposób żywienia [6].

Motywacja religijna i duchowa

W przyczynach powstania ortoreksji rozważa się także udział motywacji religijnej lub duchowej (idealna dieta ma pomóc danej osobie osiągnąć czystość) [7] oraz mechanizmów obsesyjno-kompulsywnych, hipochondrycznych i fobii [5]. Sugeruje się, że tendencje do ortoreksji są częstsze u osób z wcześniej rozpoznanymi zaburzeniami odżywiania [8].

Czynniki predysponujące do rozwoju ortoreksji

Badania dowodzą, że czynnikami predysponującymi do rozwoju ortoreksji są:

  • nieprawidłowy stosunek do jedzenia
  • zachowania obsesyjno-kompulsywne
  • wyższe wartości BMI
  • znacznie wyższy poziom wykształcenia [9]

Życie ortorektyka skupia się na zdobyciu żywności jak najmniej przetworzonej i przygotowaniu jej w sposób zapewniający jej zdrowotne bezpieczeństwo [1,10].

Osoby cierpiące na ortoreksję spędzają każdego dnia wiele godzin na przygotowywaniu „czystego i bezpiecznego” posiłku [1,11]. Każdy kęs powinien być jedzony wolno i wielokrotnie żuty, a jedzeniu powinna towarzyszyć kontemplacja [5]. Ortorektycy przywiązują większą wagę do jakości posiłków niż do przyjemności płynącej z ich spożywania [12]. Zwracają także dużą uwagę na techniki i sprzęt używany do przygotowywania posiłków. Każdy pacjent ma wypracowane własne zasady, którymi kieruje się podczas określania założeń swojej diety [5].

Spożywanie posiłków staje się rytuałem, chorzy unikają barów i restauracji, a jeśli już muszą się pojawić w takim miejscu, to najlepiej ze swoim własnym posiłkiem [1]. Prowadzi to do izolacji społecznej, która rozwija się także na skutek oceniania innych na podstawie własnych wyborów żywieniowych [13]. Pacjenci najlepiej czują się w towarzystwie osób dzielących ich ideologię [5].

Ortorektycy mają poczucie winy lub nawet wstrętu do samych siebie, gdy nie sprostają wymogom diety [13]. W ekstremalnych przypadkach wolą głodować niż spożyć żywność zanieczyszczoną i niezdrową [2]. Z czasem bezpieczna jest tylko woda i to jedynie wyselekcjonowana w specjalny sposób [1].

Ortoreksja jest zagrożeniem dla zdrowia i życia – czyli skutki zdrowotne

Ortoreksja prowadzi do znacznego spadku masy ciała, co z kolei przyczynia się do rozwoju niedożywienia [9,11], jednak w przeciwieństwie do jadłowstrętu psychicznego, pacjenci nie są skoncentrowani na ilości, lecz na jakości spożywanych posiłków [4]. Coraz większa eliminacja kolejnych produktów prowadzi do ograniczenia podaży składników odżywczych. Pozbawiony niezbędnych substancji odżywczych organizm zaczyna chorować, pojawiają się obniżenie nastroju, izolacja społeczna oraz dysfunkcja życia codziennego [1,10].

Powikłania ortoreksji mogą bezpośrednio zagrażać życiu. W literaturze opisano takie komplikacje, jak:

  • ogólne osłabienie
  • znaczny spadek masy ciała
  • hiponatremia czyli niedobór sodu w organizmie
  • kwasica metaboliczna
  • odma opłucnowa
  • podwyższone stężenie AlAT, AspAT i bilirubiny czyli enzymów wątrobowych[4]

Opisuje się także niedobory żelaza, witaminy B12 i białka. U kobiet może wystąpić brak miesiączki.

Autorzy sugerują, że ortoreksja może być zwiastunem schizofrenii [13]. Może także prowadzić do rozwoju takich jednostek chorobowych, jak jadłowstręt psychiczny czy żarłoczność psychiczna.

Co z tym zrobić? Walka z ortoreksją

Specjaliści zalecają leczenie składające się z terapii poznawczo-behawioralnej oraz farmakoterapii, z zastosowaniem selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny. Należy jednak pamiętać że pacjenci z ortoreksją często maja obsesje związaną z czystością i naturalnością diety i są przerażeni koniecznością wprowadzenia do swojego organizmu sztucznych substancji w postaci leków. Jednocześnie jednak pacjenci z ortoreksją mogą okazać się bardziej otwarci na leczenie niż pacjenci z innymi zaburzeniami odżywiania, ponieważ ich głównym celem jest osiągnięcie zdrowia [7].

W leczeniu nie powinno zabraknąć dietetyka. Porada żywieniowa powinna mieć na celu naukę racjonalnego podejścia do kwestii żywienia. W pierwszym etapie konieczna jest dokładna ocena zapotrzebowania na składniki odżywcze w diecie pacjenta. Rozpoczynając leczenie pacjenta niedożywionego należy brać pod uwagę wystąpienie tzw. refeedingsyndrome[4], czyli nadmiernego odżywienia. Jest to śmiertelne powikłanie sztucznego odżywiania pozajelitowego oraz dojelitowego pacjentów niedożywionych. Może obejmować śmiertelne arytmie, skurczową niewydolność serca, niewydolność oddechową i zaburzenia hematologiczne. Jest wywołany szeregiem zmian w gospodarce elektrolitowej komórek [14]. Dlatego w przypadku pacjentów niedożywionych podaż składników odżywczych powinna być dostosowywana do aktualnych badań i systematycznie zwiększana.

Dbałość o stosowanie zdrowej, zbalansowanej diety jest z pewnością nawykiem pożądanym i pozytywnie wpływającym na stan zdrowia, jednak zbytnie przywiązanie do określonej ideologii związanej z odżywianiem może stać się szkodliwe. Brak dystansu oraz często sprzeczne informacje dotyczące zdrowego sposobu odżywiania prowadzić mogą do wykluczenia całych grup pokarmowych z jadłospisu, a zachowania z tym związane mogą przyjąć charakter patologiczny.

 

autor: Paulina Gryz-Ryczywolska

 

Literatura
  1. Kędra E. Zaburzenia odżywiania – znak naszych czasów. Piel. Zdr. Publ. 2011; 1: 169–175.
  2. TulayBagciBosi A., Camur D., GulerCagatay G. Prevalence of or-thorexia nervosa in resident medical doctors in the faculty of medicine (Ankara, Turkey). Appetite. 2007; 49: 661–666.
  3. Donini L.M., Marsili D., Graziani M.P., Imbriale M., Cannella C. Orthorexia nervosa: Validation of a diagnosis questionnaire. Eating Weight Disord. 2005; 10: e28–32.
  4. Park S.W., Kim J.Y., Go G.J., Jeon E.S., Pyo H.J., Kwon Y.J. Orthorex-ianervosa with hyponatremia, subcutaneousemphysema, pneumomediasti-mum, pneumothorax, and pancytopenia. Electrolyte Blood Press 2011; 9: 32–37.
  5. Catalina Zamora M.L., BoteBonaechea B., GarcíaSánchez F., Ríos Rial B. Orthorexianervosa. A new eating behavior disorder? Actas Esp. Psiquiatr. 2005; 33(1): 66–68.
  6. Eriksson L., Baigi A., Marklund B., Lindgren E.C. Social physique anxiety and sociocultural attitudes toward appearance impact on orthorexia test in fitness participants. Scand J. Med. Sci. Sports 2008; 18: 389– –394.
  7. Mathieu J. What is orthorexia? J. Am. Diet. Assoc. 2005; 105: 1510– –1512.
  8. Korinth A., Schiess S., Westenhoefer J. Eating behaviour and eating disorders in students of nutrition sciences. Public Health Nutr. 2010; 13: 32–37.
  9. Arusoğlu G., Kabakçi E., Köksal G., Merdol T.K. Orthorexia nervosa and adaptation of ORTO-11 into Turkish. Turk PsikiyatriDerg. 2008; 19: 283–291.
  10. Janas-Kozik M., Zejda J., Stochel M. i wsp. Ortoreksja – nowe rozpo-znanie? Psychiatr. Pol. 2012; 3: 441–450.
  11. Russell T. Stodd MD Weathervane Hawaii Med J. 2010; 69: 134.
  12. Bratman S., Knight D. Health food junkies. New York, Broadway Books 2000.
  13. Saddichha S., Babu G.N., Chandra P. Orthorexia nervosa presenting as prodrome of schizophrenia. Schizophr. Res. 2012; 134: 110.
  14. Marinella M.A. Refeeding syndrome: an important aspect of supportive oncology. J. Support Oncol. 2009; 7: 11–16.
Facebook Pinterest Instagram e-mail
Powrót