Jestem na diecie bezmlecznej

Żywienie w chorobach

Zacznijmy od odpowiedzenia sobie na podstawowe pytanie: co to jest alergia na białko mleka krowiego?

Alergia na mleko krowie jest nieprawidłową, uwarunkowaną immunologicznie reakcją na białko zawarte w mleku. Alergia pokarmowa jest to stan niepożądanej nietoksycznej reakcji organizmu na pokarm. W reakcji alergicznej największą rolę odgrywają immunoglobuliny IgE (przeciwciała czyli rodzaj białek wytwarzanych przez komórki układu odpornościowego). Alergie mogą także wywołać immunoglobuliny IgM i IgG. W zależności od rodzaju immunoglobulin biorących udział w procesie odpowiedzi immunologicznej na alergen możemy wyróżnić dwa rodzaje alergii pokarmowej.

Alergia IgE zależna typu 1 – nazywana wczesną

Najczęściej utożsamiana z tak zwana klasyczną alergią. W tym typie alergii reakcja na alergen następuje bardzo szybko (od kilkunastu sekund do kilkudziesięciu minut). Do objawów zaliczamy wysypkę, duszność, rumień. Przez swoją gwałtowność objawów ten typ reakcji może doprowadzić do wstrząsu anafilaktycznego a nawet do zgonu. Alergia IgE zależna może być przejściowa lub trwała. Należy pamiętać, że ten typ reakcji często jest uwarunkowany genetycznie. Czyli może występować rodzinnie.

Alergia IgG zależna typu 3 – nazywana alergią utajoną, opóźnioną

Jest to typ alergii, który często jest mylony z nietolerancją pokarmową, ponieważ często nie daje typowych alergicznych objawów. Reakcja układu immunologicznego pojawia się po dłuższym czasie (od 24 do 92 godzin od kontaktu z alergenem). Późna reakcja utrudnia samodzielne zdiagnozowanie, jaki produkt wywołał niepożądane objawy.

W mleku krowim jest ok. 40 białek, z których najczęściej uczulają: laktoalbumina, laktoglobulina, beta-laktoglobulina, kazeina, glikoproteina. Można być uczulonym na jedno z białek lub wszystkie. Najsilniejsze działanie alergizujące obserwujemy w przypadku beta-laktoglobuliny i kazeiny.

Objawy alergii

Miejscem reakcji na alergen pokarmowy może być każdy narząd. Stąd różnorodność objawów. W przypadku alergii na białko mleka krowiego objawy mogą dotyczyć jednego lub wielu narządów. W zależności od rodzajów objawów można wyróżnić różne postacie alergii. Postacie alergii przedstawia tabela 1.

Tabela 1. Postacie reakcji alergicznych na białko mleka krowiego.
POSTAĆ

 

OBJAWY

ŻOŁĄDKOWO-JELITOWA 
dotycząca ok. 50% przypadków 
  • kolki, bóle brzucha,
  • wymioty. U niemowląt często „chlustające”,
  • biegunki czasami z domieszką krwi i śluzu,
  • zapalenie żołądka i jelit,
  • refluks żołądkowo-przełykowy,
  • świąt jamy ustnej,
SKÓRNA
  • wyprysk na policzkach, płatka uszu, w zgięciu łokci i kolan,
  • ciemieniucha u niemowląt obejmująca skórę owłosioną głowy, czoła oraz brwi,
  • świąd,
  • suchość skóry,
  • obrzęk naczynioruchowy,
  • liszaj pokrzywkowy uczuleniowy,
  • zmiany na błonach śluzowych jamy ustnej, zajady, pękanie warg,
Z UKŁADU ODDECHOWEGO I USZU
  • sapka u niemowląt (bez wydzieliny w jamach nosa),
  • swędzenie nosa,
  • uporczywy katar
  • przewlekła chrypka i kaszel,
  • nawracające zapalenia gardła, krtani i uszu,
  • bezdech nocny,
  • zaburzenia oddychania, świszczący oddech,
KONSTYTUCJONALNO – MÓZGOWA
  • przewlekła utrata apetytu z niedożywieniem i zaburzeniami przyrostu masy ciała,
  • nadmierna pobudliwość nerwowa,
  • rozdrażnienie, płaczliwość,
  • krótki, niespokojny sen, lęki nocne,
  • wzmożone napięcie mięśniowe,
  • zaburzenia pamięci i koncentracji,
  • agresywne zachowania
WSTRZĄSOWA 
  • gwałtowna, zagrażająca życiu reakcja,
  • zblednięcie,
  • wymioty, biegunka,
  • obrzęk naczyniowo-ruchowy,
  • pokrzywka,
  • duszność,
  • zaburzenia pracy serca,

Objawy alergii mogą również występować w innych narządach i układach takich jak:

  • narządy płciowe – obejmuje świąt i obrzęk
  • układ moczowy – zespół nerczycowy, zapalenie kłębuszków nerkowych, moczenie nocne i minimalne dzienne, krwinkomocz,
  • układ krwiotwórczy – niedokrwistość z niedoboru żelaza
  • układ mięśniowo – kostny – bóle stawów
  • narząd wzroku – obrzęk powiek, podrażnienie oczu, zaczerwienienie, zapalenie gałki ocznej
Postępowanie dietetyczne

Leczeniem alergii na białko mleka krowiego jest wprowadzenie diety eliminującej ten alergen czyli diety bezmlecznej. Prawidłowe postępowanie dietetyczne będzie skuteczne tylko wtedy, gdy dieta będzie prowadzona restrykcyjnie. Nawet niewielka ilość alergenu będzie wywoływać niepożądane reakcje i nie przyniesie poprawy.

Białko mleka krowiego znajduje się głównie w mleku krowim, ale również w produktach z niego powstałych. Do produktów zawierających białko mleka krowiego należą:

  • mleko płynne
  • mleko w proszku, mleko granulowane, mleko skondensowane
  • mleko modyfikowane podstawowe, kaszki mleko-zbożowe
  • kefir, maślanka, jogurt naturalny, jogurt owocowy
  • ser twarogowy, serek homogenizowany, serek typu fromage (do smarowania)
  • sery dojrzewające: żółty, pleśniowy, mozzarela, ser typu feta
  • serek topiony
  • masło, mix masła z margaryną, margaryny zawierające serwatkę
  • śmietana, śmietanka do kawy, śmietanka do ubijania, bita śmietana
  • desery mleczne, lody mleczne

Będąc na diecie bezmlecznej najtrudniejsze jest nie wyeliminowanie podstawowych produktów zawierających białko mleka krowiego (podanych powyżej) a unikanie ukrytych jego źródeł. Czasami dodatek mleka lub jego przetworów jest konieczny ze względów technologicznych, smakowych lub jest tak zwanym wypełniaczem.

W czasach, gdy do dyspozycji jest szereg półproduktów, na półkach sklepowych znajduje się wiele żywności przetworzonej, której skład obejmuje dużo składników. To właśnie te produkty stwarzają największą trudność przy prowadzeniu diety eliminacyjnej.

Tabela 2. Produkty zawierające śladowe ilości białka mleka krowiego
PRODUKTY ZBOŻOWE PRODUKTY MIĘSNE PRODUKTY RYBNE SŁODYCZE INNE
  • chałka, bułki i rogale
  • bułki z maślanki
  • bułka pszenna, chleb pszenny, chleb razowy
  • pieczywo francuskie
  • płatki śniadaniowe
  • pasztet, pasztetowa
  • parówki, parówkowa
  • wędliny
  • konserwy mięsne
  • kiełbasy, frankfurterki
  • konserwy rybne (ryby w sosach)
  • sałatki rybne
  • ciasta na maśle
  • ciasto drożdżowe, pączki
  • ciasteczka maślane, herbatniki
  • wafle nadziewane
  • ciasta z kremem
  • czekolady
  • krówki, cukierki toffi
  • batoniki
  • lody
  • żelki
  • sosy kanapkowe
  • gotowe potrawy w puszkach i słoikach
  • mieszanki przyprawowe
  • zupy w proszku
  • odżywki dla sportowców
  • leki

Obecne prawo wymaga od producentów żywności, żeby na etykiecie produktów spożywczych były informacje o znajdujących się w nich alergenach i ewentualnej możliwości zanieczyszczenia nimi żywności w czasie produkcji.

Alergeny mleczne mogą się kryć pod różnymi nazwami. Mogą one występować pod nazwami:

  • kazeina
  • kazeinian (wapnia, potasu, sodu, magnezu, amonu)
  • laktoglobuliny
  • serwatka, białka serwatkowe
  • laktoza
  • podpuszczka

Będąc na diecie bezmlecznej zawsze należy czytać informacje zawarte na etykiecie kupowanych produktów, ich skład i informacje o ew. zanieczyszczeniach. Najczęściej na opakowaniu można znać następującą informacje:

  • „może zawierać śladowe ilości białka mleka”
  • „może zawierać białka serwatki”
  • „może zawierać kazeinę”
  • „w zakładzie produkcyjnym jest produkowana żywność zawierająca mleka/ białko mleka”

Ponieważ alergia na mleko może dotyczyć różnych białek, czasami zdarza się, iż konieczne jest nie tylko wyeliminowanie mleka i jego przetworów ale również mięsa wołowego. Takie wskazanie dotyczy osób, które źle reagują na albuminę wołową. Reakcja alergiczna na tę albuminę dotyczy ok. 10% dzieci z alergią na białko mleka krowiego. Oznacza to, że wołowina powinna być eliminowana przy ciężkich postaciach alergii na mleko. Działanie alergiczne albuminy wołowej jest praktycznie wyeliminowanie po poddaniu jej działaniu temperatury 180 st. C przez 30 min lub w 220st C przez 10 min. Nie obserwuje się natomiast takiej reakcji w czasie gotowania, które może zadziałać przeciwnie i doprowadzić do wzmożonych reakcji alergicznych [1,2,3].W przypadku konieczności eliminacji mięsa wołowego z diety, nie należy również spożywać cielęciny, żelatyny wołowej.

W przypadku alergii na białko mleka krowiego obserwuje się również reakcje krzyżową dotycząca mleka innych zwierząt kopytnych (koziego, owczego, bawolego, wielbłądziego, oślego) [4].Obecnie najbardziej popularne jest mleko kozie. Ponieważ jest to mleko, które ma 85% identycznych aminokwasów z kazeiną mleka krowiego, nie mogą go spożywać osoby, które mają reakcję alergiczną na białka kazeiny. Natomiast frakcje białek serwatkowych są inne niż w mleku krowim, co pozwala na jego spożywanie przez osoby, u których dochodzi do reakcji alergicznej na ten rodzaj białka w mleku krowim [5]. Najbezpieczniejszym mlekiem zwierząt kopytnych jest mleko bawole i ośle ponieważ mają one zaledwie 5% wspólnych białek z mlekiem krowim [6]. Wprowadzenie mleka innych zwierząt zawsze musi być poprzedzone testem prowokacji, czyli podaniem małej ilości tego preparatu i obserwacją reakcji.

Źródła wapnia i witaminy D w diecie bezmlecznej

Wyeliminowanie produktów mlecznych oznacza usunięcie z diety istotnych źródeł witamin i składników mineralnych, co może być przyczyną zaburzeń odżywiania. Najczęściej na takie zaburzenia narażone są dzieci do 3 roku życia.

Dieta bezmleczna może prowadzić do niedoborów wapnia, w związku z czym do codziennej diety należy wprowadzić inne produkty, które są jego źródłem. W takim przypadku warto sięgnąć po produkty roślinne, które zawierają dużo tego składnika. Należą do nich między innymi kasza (gryczana, jęczmienna), owies, pieczywo z pełnego ziarna, fasola, soczewica, orzechy, buraki, boćwina, maliny, mandarynki oraz ryby drobnokościste, takie jak sardynki, które spożywamy w całości. Dieta powinna być urozmaicona i zawierać różne źródła tego składnika.

Napoje roślinne wzbogacane w wapń

Będąc na diecie bezmlecznej warto produkty mleczne zastąpić napojami roślinnymi wzbogacanymi w wapń. Najbardziej polecane są napoje wzbogacane w algi morskie, jako źródło wapnia. W praktyce ok. 4 szk. napoju roślinnego wzbogacanego w wapń dostarcza 1000 mg tego składnika, co odpowiada dziennej zalecanej porcji dla osoby dorosłej czy dziecka w wieku 4-9 lat. Do tej grupy należą napije sojowe, migdałowe, kokosowe, owsiane, ryżowe jak również jogurty sojowe i ryżowe.

Należy pamiętać, że ok. 10% dzieci z alergią na białko mleka krowiego jest również uczulonych na soję. Zatem wprowadzenie napojów i produktów sojowych w zastępstwie mleka krowiego zawsze powinno być ostrożne i poprzedzone testem prowokacji zarówno u dzieci, jak i dorosłych chorych. Soja zawiera również fityniany, które upośledzają wchłanianie wapnia i cynku oraz wiążą się z białkami tworząc duże cząsteczki, co powoduje pogorszenie ich biodostępności (szybkości i stopnia wchłaniania składników)[7].

Orzechy, nasiona, pestki

Do produktów, które są dobrym źródłem wapnia należą różne orzechy, migdały oraz pestki. I tak na przykład w jednej garści (ok. 30g) migdałów znajdziemy 72 mg wapnia. Innymi wartymi polecenia produktami są:

  • orzechy laskowe, orzechy ziemne
  • pistacje
  • nasiona słonecznika
  • sezam, mak
  • amarantus

Dużo wapnia zawierają również pełne ziarna w szczególności gryka, jęczmień a więc kasze i pieczywo pełnoziarniste.

Warzywa i owoce

Do warzyw i owoców, które mogą być dobrym źródłem wapnia w codziennej diecie należą:

  • jarmuż
  • biała fasola
  • ciecierzyca
  • fasola szparagowa
  • kapusta biała, czerwona, pekińska
  • kalarepa
  • pietruszka
  • brokuły
  • kalafior
  • seler
  • cykoria
  • szpinak
  • suszone morele, figi, rodzynki
  • pomarańcza
  • kiwi

Przyprawy, zioła

Przygotowując potrawy warto zwrócić uwagę na dodatek ziół ponieważ nie tylko wpłyną one na smak, ale również zapewnią dodatkową podaż wapnia w diecie. Do ziół szczególnie bogatych w wapń należą: koperek, bazylia, tymianek, oregano. Z pośród innych przypraw warto zwrócić wagę na cynamon (korę cynamonu), która zawiera ok. 75 mg wapnia w 1 łyżeczce.

Wapń z produktów pochodzenia roślinnego jest gorzej wchłaniany, ponieważ znajdują się w nich inne składniki utrudniające ten proces.

Do prawidłowego wchłaniania i wykorzystywania wapnia niezbędna jest witamina D. Przy niedoborze witaminy D wchłanianie wapnia z pożywienia obniża się z 30-40% do ok. 10% [4,5]. Organizm człowieka sam potrafi wyprodukować witaminę D przy udziale promieni słonecznych. Jednak biorąc pod uwagę, że w Polsce przez część roku nie mamy dostatecznie dużo słońca, zaleca się suplementowanie tej witaminy w okresie jesienno – zimowym.

 

autor: Paulina Gryz-Ryczywolska

 

Piśmiennictwo
  1. Kim JS, Sicherer S. Should avoidance of foods be strict in prevention and treatment of food allergy? CurrOpin Allergy ClinImmunol 2010; 10: 252-7.
  2. Wal JM. Bovine milk allergenicity. Ann Allergy Asthma Immunol 2004; 93(suppl 3): 2-11.
  3. Werfel SJ, Cooke SK, Sampson HA. Clinical reactivity to beef in children allergic to cow’s milk. J Allergy ClinImmunol 1997; 99: 293-300.
  4. Vandenplas Y, Brueton M, Dupont C iwsp. Guidelines for the diagnosis and management of cow's milk protein allergy in infants. Arch Dis Child 2007; 92: 902-8.
  5. Rodriguez del Río P, Sanchez-García S, Escudero C i wsp. Allergy to goat’s and sheep’s milk in a population of cow’s milk-allergic children treated with oral immunotherapy. Pediatr Allergy Immunol 2012; 23: 128-32.
  6. Fiocchi A, Brozek J, Schunemann H i wsp. World Allergy Organization (WAO) Diagnosis and Rationale for Action against Cow`s Milk Allergy (DRACMA) Guidelines. Pediatr Allergy Immunol2010: 21(Suppl. 21): 1-125.
  7. Rozenfeld P, Docena GH, Anon MC, Fossati CA. Detection and identification of a soy protein component that cross-reacts with caseins from cow's milk. ClinExpImmunol 2002; 130: 49-58.
Facebook Pinterest Instagram e-mail
Powrót