Hashimoto - częsta choroba wielu kobiet

Żywienie w chorobach

Choroba hashimoto jest najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy i dotyka 10-20-krotnie częściej kobiety niż mężczyzn (ok. 90% populacji kobiet w odniesieniu do 11% populacji mężczyzn). Może dotyczyć osób w każdym wieku, choć ryzyko zachorowania rośnie wraz z wiekiem. Najwyższa zachorowalność występuje wśród kobiet w wieku 30–50 lat.

Hashimoto - co to za choroba?

Nazwa „choroba Hashimoto” pochodzi od nazwiska japońskiego chirurga dr Hakaru Hashimoto, który jako pierwszy w 1912 roku opisał 4 przypadki tej choroby. Choroba Hashimoto, jest przewlekłym limfocytowym zapaleniem tarczycy. Jest ona chorobą o podłożu autoimmunologicznym. Oznacza to, że w wyniku nieprawidłowego pobudzania układu odpornościowego dochodzi do powstania przeciwciał przeciw własnym komórkom tarczycy. Prowadzi to do przewlekłego zapalenia tarczycy. Proces ten jest bezbolesny i dzieje się powoli, często latami, niszcząc ten gruczoł. Skutkuje on zmniejszeniem produkcji hormonów.

Objawy choroby

Przebieg choroby Hashimoto może być bardzo różnorodny. Objawy są często niespecyficzne. Ogólnie objawy można podzielić na miejscowe, które są związane z wielkością tarczycy oraz związane z niedoborem hormonów tarczycy, czyli niedoczynnością tego narządu.

Objawy miejscowe

Na początku choroby tarczyca może być powiększona. Taki stan nazywamy wolem. Obecnie choroba Hashimoto jest jedną z najczęstszych przyczyn wola. Natomiast w trakcie toczącego się dalszego procesu zapalnego tarczyca staje się coraz mniejsza i mogą się pojawić na niej guzki. Należy podkreślić, że przewlekłe zapalenie limfocytowe zwykle nie powoduje bólu szyi w okolicy tarczycy.

Objawy związane z niedoczynnością tarczycy

Objawy rozwijają się powoli często w przeciągu wielu lat. A pojawiają się one w miarę stopniowego niszczenia gruczołu tarczowego i zmniejszania się produkcji hormonów tarczycy. Objawy kliniczne we wczesnym etapie choroby Hashimoto są niespecyficzne: zmęczenie, wypadanie włosów, przyrost masy ciała czy depresja. 
U pacjentów ze zdiagnozowaną chorobą Hashimoto najczęściej spotykamy dolegliwości typu: zwiększone odczuwanie zimna, zaparcia, chrypka, zmniejszona potliwość oraz obrzęki rąk i twarzy [1,2].

Nasilenie objawów może mieć różne nasilenie od łagodnego do bardzo ciężkiego. Nasilenie objawów zależy przede wszystkim od czasu trwania niedoczynności tarczycy oraz stopnia niedoboru hormonów. Im dłużej trwa niedoczynność tarczycy i im bardziej jest nasilona, tym głębsze są towarzyszące jej objawy. Skutki ciężkiej niedoczynności tarczycy mogą obejmować choroby serca, niepłodność, a w bardzo ciężkich przypadkach nawet śpiączkę.

Do głównych objawów, które mogą wskazywać na niedoczynność tarczycy należą:

  • ciągłe uczucie zimna,
  • zmęczenie i senność,
  • stan obniżonego samopoczucia, depresja,
  • zaburzenia pamięci,
  • zwiększenie masy ciała bez zmiany stylu życia,
  • rzadsze oddawanie stolca i zaparcia,
  • spowolnienie czynności serca,
  • nadciśnienie tętnicze,
  • sucha, łuszcząca się, blada skóra,
  • wysuszone włosy,
  • zaburzenia miesiączkowania,
  • niepłodność.
  • w badaniach laboratoryjnych można stwierdzić zwiększone stężenie cholesterolu i niedokrwistość.

Osoby z utajoną niedoczynnością tarczycy mogą nie zauważyć u siebie żadnego z wymienionych objawów. A chorobę można wówczas wykryć jedynie na podstawie badań hormonalnych

Przyczyny choroby

Nie wiadomo dokładnie, co powoduje, że nasz system odpornościowy zaczyna atakować komórki własnego ciała. Istnieje kilka czynników ryzyka, które potencjalnie mogą przyczyniać się do zachorowania.

W etiopatogenezie choroby Hashimoto biorą udział zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe, do których należą m.in. przebycie infekcji wirusowej lub bakteryjnej, stres i palenie papierosów, napromieniowanie zewnętrze, niedobór selenu i nadmiar jodu [3,4]. W publikacjach wskazywane jest współwystępowanie innych jednostek chorobowych o podłożu autoimmunologicznym razem z chorobą Hashimoto, wśród których można wymienić m.in. cukrzycę typu 1, anemię złośliwą, celiakię, bielactwo, łuszczycę, toczeń rumieniowaty układowy i inne [5,6].

Obecnie uważa się, iż choroba Hashimoto powiązana jest z potencjalną predyspozycją genetyczną człowieka, gdyż przeciwciała skierowane przeciwko tarczycy stwierdza się u około połowy członków rodziny chorego.

Znane są również prace podnoszące znaczący wpływ estrogenów na tą jednostkę chorobową – wahania poziomu estrogenów np. w czasie menopauzy [1].

Stwierdzono również zależność między wysokim spożyciem jodu a jego wpływem na przebieg autoimmunologicznego zapalenia tarczycy. Wykazano wyższą liczbę osób chorych przy wyższym spożyciu jodu [7,8]. Odnotowano w tym przypadku wyższe poziomy przeciwciała TPO oraz wyższą częstość niedoczynności tarczycy po wprowadzeniu programu jodowania soli spożywczej [9].

Przeciągający się stres może imitować objawy niedoczynności tarczycy, a stres wiąże się z nierównowagą hormonalną i nadmiernym wydzielaniem kortyzolu osłabiającego pracę tarczycy. Na kortyzol wpływają też niekontrolowane wahania cukru we krwi oraz nadmierne ćwiczenia.

Obecnie jest również dużo dowodów wskazujących na związek choroby z zanieczyszczeniem środowiska związanym z PCB (składnik plastikowych opakowań), chlorem, fluorem, bromem. W związku z czym słuszne by było używanie jak najmniejszej ilości kosmetyków, w których można znaleźć te składniki.

W tabeli przedstawiono podział czynników biorących udział etiopatogenezie choroby hashimoto.

CZYNNIKI ŚRODOWISKOWE WYSTĘPOWANIE INNYCH CHORÓB AUTOIMUNOLOGICZNYCH CZYNNIKI GENETYCZNE CZYNNIKI ŻYWIENIOWE
Infekcje wirusowe i bakteryjne np. Celiaklia   Nadmiar jodu
Stres Cukrzyca typu I       Niedobór selenu
Palenie tytoniu Anemia złośliwa       Alergeny pokarmowe np. gluten
Napromieniowanie zewnętrzne Łuszczyca    
Leczenie jodem reaktywnym    Bielactwo    

Ponadto w patogenezie czynników predysponujących do wystąpienia choroby hashimoto rozpatruje się również czynniki związane z funkcjonowaniem jelit.

Problem z jelitami jest dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, na skutek nietolerancji pokarmowych, chorób i nieodpowiedniej diety czy stresu w naszych jelitach może dojść do pewnej „nieszczelności”. Oznacza to, że przepuszczają one do krwiobiegu nie do końca strawione resztki pokarmowe. Należą do nich między innymi większe cząsteczki białek, a nie pojedyncze aminokwasy (które są składowymi białek). Takie resztki są traktowane przez nasz układ odpornościowy jako wróg i zostają przez niego zaatakowane. Zdarza się, że mają one podobną budowę do elementów komórek naszego ciała (m.in. tarczycy) i układ odpornościowy myli się, co prowadzi do ataku na własne komórki.

Drugi problemem wynikającym z działania jelit jest ich skład bakteryjny. Flora bakteryjna zamieszkała w jelitach składa się z bakterii, które są nam niezbędne. Dlatego konieczne jest dbanie o właściwy ich skład. Bakterie w jelicie produkują enzym potrzebny do przetwarzania hormonów wydzielanych przez tarczycę w formę aktywną. Kiedy nie ma odpowiednich bakterii, nie ma enzymu i nie ma aktywnego hormonu, co może się przyczynić do pojawienia się niedoczynności tarczycy.

Leczenie

Niestety nie ma skutecznej metody leczenia przewlekłego zapalenia limfocytowego, które zahamowałoby proces niszczenia tarczycy, dlatego terapia choroby Hashimoto polega na leczeniu niedoczynności tarczycy, czyli na przyjmowaniu brakujących hormonów tarczycy. Lewotyroksyna produkowana syntetycznie jest identyczna jak hormon wytwarzany w tarczycy i ma takie samo działanie. W Polsce istnieje wiele preparatów lewotyroksyny, które mogą się nieznacznie różnić efektem działania, dlatego najlepiej przyjmować stale ten sam preparat. Regularne przyjmowanie brakujących hormonów tarczycy prowadzi do normalizacji stężenia TSH i powrotu do prawidłowego funkcjonowania organizmu.

Lewotyroksynę należy przyjmować regularnie. Zaleca się by przyjmować jest o tej samej porze, koniecznie na czczo około 30–60 minut przed posiłkiem. Niektóre pokarmy i składniki pokarmowe mogą wchodzić w reakcje z lekami stosowanymi w niedoczynności tarczycy, upośledzając i obniżając ich wchłanianie. Wśród nich można wymienić nadmiar błonnika pokarmowego w diecie, a także kawę espresso i sok grejpfrutowy [10,11].

Dieta

Farmakoterapia w niedoczynności tarczycy stanowi najważniejszy element leczenia chorych, jednak odpowiednio zbilansowana dieta, dostarczająca niezbędnych składników odżywczych wykorzystywanych do syntezy hormonów tarczycy, a także unikanie produktów, które mogą ten proces zaburzać ma istotne znaczenie jako działanie wspomagające leczenie.

Osoba z niedoczynnością tarczycy w przebiegu hashimoto zawsze powinna się kierować następującymi zasadami. Należy spożywać 4–5 posiłków w regularnych odstępach czasu. Ostatni posiłek powinien być spożywany 3 godz. przed wieczornym odpoczynkiem, snem. 
Taki rozkład w ciągu dnia nie spowoduje obniżenia tempa przemiany materii pojawiającego się jako mechanizm adaptacyjny organizmu w przypadku, gdy posiłki nie są regularnie dostarczane [5].

Podaż wartości energetycznych oraz składników odżywczych powinna zawsze zostać ustalona indywidualnie na podstawie wywiadu żywieniowego i oceny stanu odżywienia.

Energetyczność diety

Ze względu na często występującą nadmierną masę ciała w tej chorobie kaloryczność diety powinna być szczególnie kontrolowana oraz dopasowana do stylu życia i podejmowanej aktywności fizycznej pacjenta [12,13]. Tarczyca odpowiada za ok. 30% spoczynkowej przemiany materii, zatem obniżony metabolizm organizmu i wynikające z tego problemy z utrzymaniem należnej masy ciała są bardzo powszechne wśród osób chorujących na hashimoto. Dzieje się tak dlatego, że w przypadku niedoboru hormonów tarczycy, energia dostarczona z pożywieniem jest magazynowana w nadmiernej ilości w postaci tkanki tłuszczowej.

Należy zaznaczyć także, że spadek masy ciała ma duże znaczenie dla normalizacji stężeń hormonów we krwi, dlatego tak ważna jest odpowiednio dobrana dieta, ustalona dopiero w momencie ustabilizowania hormonów tarczycy lekami.

Niedożywienie białkowo-kaloryczne (czyli niedożywienie związane z niedoborami w diecie białek i kalorii) jest także powiązane z gorszą pracą i aktywnością tarczycy, a wzrost TSH jest mechanizmem adaptacyjnym pojawiającym się jako odpowiedź na niedobór energii i białka w diecie. Należy wystrzegać się zatem drastycznego obniżania wartości energetycznej diety, gdyż może to upośledzić jeszcze bardziej metabolizm, a szczególną uwagę należy zwrócić na racjonalną dietę bogatą w składniki odżywcze, której celem jest wspomaganie organizmu, przywrócenie zdrowia i dobrego samopoczucia [14].

Główne składniki odżywcze czyli białko, tłuszcz i węglowodany
Głównym założeniem diety dla osób z niedoczynnością tarczycy powinien być zwiększony udział białka pełnowartościowego, wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, węglowodanów o niskim indeksie glikemicznym.

Białko

Wykorzystanie białka z diety przez organizm osoby chorej na Hashimoto wymaga dodatkowej ilości energii niezbędnej do podwyższenia metabolizmu (nawet do 25%), co jest efektem korzystnym w przypadku obniżonej przemiany materii u tych osób [13]. Białko uczestniczy jako substrat syntezy hormonów tarczycy. Aminokwas tyrozyna łączy się z atomowym jodem i w ten sposób powstają prekursory właściwych hormonów [15]. Pełnowartościowe białko zalecane osobom z niedoczynnością tarczycy jest białkiem pochodzenia zwierzęcego (mięso, ryby morskie, jaja).

Coraz więcej badań wskazuje na zależność między spożyciem mleka i rozwojem chorób nowotworowych i przewlekłych, a także otyłości i chorób o podłożu autoimmunologicznym. Sprzedawane hurtowo na skalę przemysłową mleko i produkty mleczne nie są najlepszej jakości, pochodzą od krów ras wysokoprodukcyjnych, karmionych specjalnymi mieszankami znacznie różniącymi się od dawnych tradycyjnych pasz. Ponadto mleko, a dokładnie kazeina w nim zawarta jest produktem wykazującym duże zdolności antygenowe (zdolność substancji do łączenia się ze swoistymi przeciwciałami), co w przypadku choroby Hashimoto nie jest wskazane. Zatem mleko i produkty mleczne powinny być spożywane w umiarkowanych ilościach. Spośród tej grupy najlepiej wybierać produkty jak najmniej przetworzone, bez dodatków chemicznych, niehomogenizowane i pochodzenia organicznego [16,17]. Do jadłospisu można dla urozmaicenia włączyć mleka roślinne (kokosowe, migdałowe, orzechowe, ryżowe).

Tłuszcz

Osoby z chorobą Hashimoto powinny zwrócić szczególną uwagę nie tylko na ilość, ale również na jakość spożywanych tłuszczów. 
Należy wystrzegać się niskotłuszczowych diet, które mogą powodować zaburzenia w funkcjonowaniu układu odpornościowego i niewystarczające wchłanianie, zwłaszcza witamin rozpuszczalnych w tłuszczach [2]. 
Należy zwiększyć spożycie tłuszczów zawierających kwasy tłuszczowe nienasycone, takie jak oleje roślinne, orzechy, awokado, pestki i ryby. W diecie nie może zabraknąć wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny omega-3, które stymulują przemianę T4 w T3 w wątrobie, a także poprawiają wrażliwość tkanek na działanie hormonów tarczycy. Ich korzystnym działaniem jest także zmniejszenie syntezy mediatorów procesów zapalnych oraz pobudzenie syntezy cytokin czyli substancji o właściwościach przeciwzapalnych, co jest szczególnie istotne w prewencji i leczeniu niedoczynności tarczycy spowodowanej chorobą Hashimoto [18]. Głównym źródłem kwasów omega-3 w diecie będą przede wszystkim tłuste ryby morskie, a także w mniejszych ilościach olej lniany, oliwa z oliwek czy olej rzepakowy [13].

Węglowodany

Ze względu na często zaburzoną gospodarkę węglowodanową w przebiegu niedoczynności tarczycy zalecane jest ograniczenie węglowodanów w diecie oraz wybór węglowodanów o niskim indeksie glikemicznym, których korzystnym oddziaływaniem na organizm jest powolna normalizacja stężenia glukozy we krwi po posiłku i zmniejszenie poposiłkowego wysokiego stężenia glukozy [19]. Należy również zwrócić uwagę na wybór węglowodanów złożonych, dostarczających więcej składników mineralnych, witamin i błonnika pokarmowego, które można znaleźć między innymi w produktach z pełnego przemiału (kasze, makarony, pieczywo) [20].

Błonnik pokarmowy w problemach z zaparciami
Odpowiednia podaż błonnika w diecie, zgodna z aktualnymi normami żywienia (wystarczające spożycie AI>25 g/dziennie), może złagodzić pojawiające się zaparcia u osób z niedoczynnością tarczycy będące efektem zwolnionej motoryki jelit, zmniejsza pH i czas pasażu masy kałowej, zapobiega żylakom odbytu, polipom, pobudza ukrwienie jelit, obniża wartość energetyczną diety jednocześnie utrzymując uczucie sytości.
Błonnik ponadto wychwytuje związki toksyczne w jelitach i zapobiega ich powtórnemu wchłanianiu oraz wiąże tłuszcz i cholesterol, zmniejszając ryzyko chorób serca [13]. 
Dodatkowo frakcja rozpuszczalna błonnika pokarmowego korzystnie wpływa na redukcję stężenia cholesterolu całkowitego i frakcji o niskiej gęstości LDL-cholesterolu we krwi, a także na obniżenie poposiłkowej glikemii oraz obniżenie stężenia insuliny. 
W diecie szczególnie polecane jest: siemię lniane, orzechy i ziarna, pieczywo z pełnego ziarna, warzywa [19].

Ważne składniki mineralne

Do prawidłowej aktywności tarczycy niezbędne jest spożycie kilku istotnych mikroelementów.

Jod

Jod jest jednym z najważniejszych składników mineralnych odgrywających kluczową rolę w poprawnym funkcjonowaniu tarczycy, gdyż w sytuacji jego niedoboru niemożliwa jest prawidłowa produkcja hormonów tarczycy [21].
Należy jednak mieć na uwadze, że nadmiar jodu u osób z chorobą Hashimoto może prowadzić do załamania mechanizmów tolerancji i zaostrzenia odpowiedzi zapalnej przeciwko własnym antygenom tarczycy [4]. 
Do głównych źródeł jodu w pożywieniu można zaliczyć owoce morza i ryby morskie [14]. Natomiast inne produkty spożywcze takie jak nabiał czy produkty zbożowe zawierają zdecydowanie mniej jodu, a jego zawartość w pożywieniu zależy głównie od jego obecności w glebie i paszy zwierząt hodowlanych [19].

Żelazo

Żelazo stanowi kolejny, niezbędny element w diecie osób z niedoczynnością tarczycy. Stanowi składnik peroksydazy jodującej, będącej enzymem biorącym udział w syntezie hormonów tarczycy. 
Niedobór żelaza powoduje zmniejszoną syntezę hormonów tarczycy poprzez zmniejszoną konwersję T4 do T3 oraz przyczynia się do zwiększonego wydzielania TSH (17). 
Anemia jest diagnozowana nawet u 60% osób z niedoczynnością tarczycy, dlatego przy stwierdzonym niedoborze żelaza zaleca się zwrócenie szczególnej uwagi na wzbogacenie diety w ten pierwiastek lub jeśli to konieczne suplementację preparatami mineralnymi [14]. Głównym źródłem żelaza w diecie powinno być czerwone chude mięso, żółtko jaj, produkty zbożowe z pełnego ziarna [19].

Selen

W ciągu ostatnich lat coraz więcej uwagi poświęca się roli selenu w prawidłowym funkcjonowaniu tarczycy [21,22,23]. Na powiązanie między chorobami tarczycy, a niedoborem selenu wskazywano już w badaniach prowadzonych w latach 90. Tarczyca jest jednym z organów, gdzie koncentracja selenu jest największa, a wynika to z faktu, że jest to pierwiastek wchodzący w skład centrum aktywnego wielu enzymów-selenoprotein, biorących udział w metabolizmie hormonów tarczycy [22]. 
Prawidłowe działanie selenu zachodzi jedynie wtedy, gdy jest zapewniona odpowiednia podaż jodu, gdyż te dwa pierwiastki wzajemnie modyfikują swoją aktywność i mają wpływ na czynność tarczycy. Niedobór zarówno selenu, jak i jodu może powodować istotne zmiany morfologiczne tkanki tarczycowej. 
Selen jest pierwiastkiem, który uczestniczy w budowie enzymu, biorąc udział w konwersji tyroksyny (T4) w aktywny hormon, jakim jest trijodotyronina(T3) w procesie zwanym dejodynacją [21]. Zatem skutkiem jego niedoboru jest upośledzona konwersja T4 w T3 w tkankach, a to skutkuje obniżeniem T3 w krążeniu. 
W badaniach laboratoryjnych, klinicznych i epidemiologicznych wykazano, że ilość spożywanego selenu wpływa na aktywność selenoenzymów, w tym także dejodazjodotyroninowych, a suplementacja tym pierwiastkiem może w określonych warunkach stymulować funkcję tarczycy u zwierząt i ludzi [24]. 
Ponadto, selen uczestnicząc w budowie innego enzymu – peroksydazyglutationowej – wykazuje właściwości antyoksydacyjne, chroni tarczycę przed szkodliwym działaniem m.in. nadtlenku wodoru czy też reaktywnych form tlenu [21,22]. 
Jego niedobór może powodować uszkodzenie struktury tarczycy, może być także jednym z czynników biorących udział w etiopatogenezie autoimmunologicznego zapalenia tarczycy zapoczątkowując lub pogłębiając jego przebieg [3,21]. 
Należy pamiętać również, że selen usprawnia funkcjonowanie systemu odpornościowego i zmniejsza aktywność zapalną, ale nie powoduje ustąpienia całkowicie tej choroby [21,23]. 
Do bogatych źródeł selenu w pożywieniu należą skorupiaki i ryby szczególnie dorsz, łosoś, halibut, sardynki, krewetki, jaja, grzyby, mleko i jego przetwory, w zależności od jego zawartości w paszy zwierząt[16,19], natomiast najbogatszym źródłem selenu (1917 μg/100 g) są orzechy brazylijskie.

Cynk

Cynk bierze pośredni udział w przemianach białek, tłuszczów i węglowodanów, a także uczestniczy w prawidłowym funkcjonowaniu układu immunologicznego. Wykazuje właściwości przeciwutleniające i przeciwzapalne. 
Wraz z obniżaniem się stężenia cynku w surowicy krwi, rośnie miano przeciwciał przeciwtarczycowych, co może potwierdzić rolę cynku w funkcjonowaniu obrony immunologicznej organizmu(20). Pierwiastek ten jest składnikiem białek receptorowych T3, a więc jego niedobór wpływa na upośledzone wiązanie tego hormonu, co następnie przekłada się na obniżone stężenie T3 i T4. Ponadto, niewystarczająca ilość cynku w organizmie powoduje obniżenie tempa metabolizmu hormonów [25]. 
Do najbogatszych źródeł tego składnika należą sery podpuszczkowe, jaja, kasza gryczana, zarodki pszenne i pestki dyni, a także pieczywo pełnoziarniste i mięso.

Witamina D

Witamina D ma również bardzo istotne znaczenie w etiopatogenezie chorób tarczycy na tle autoimmunologicznym. Ze względu na właściwości immunomodulujące witamina ta wpływa na regulację proliferacji i różnicowanie komórek układu odpornościowego. W badaniu z Kivityi współpr. Wskazano na zależność między niedoborem tej witaminy, a chorobami tarczycy. 
Niedobór witaminy D (przyjęty jako mniej niż 10 ng/cm3) był zaobserwowany u prawie 80% osób z chorobą Hashimoto. Zauważono także, że hormon tyreotropowy (TSH) miał tym wyższą wartość, im większy był deficyt tej witaminy [26]. 
Dodatkowo niedobór witaminy D u osób z chorobą Hashimoto może być przyczyną zaburzonej jelitowej absorpcji wapnia, zatem dieta powinna obfitować w te składniki lub powinna być włączona dodatkowa suplementacja (7). Można zatem przypuszczać, że jej niedostateczna ilość zwiększa ryzyko wielu chorób autoimmunologicznych, takich jak stwardnienie rozsiane, cukrzyca typu 1, toczeń rumieniowaty układowy oraz choroby Hashimoto [27]. Do źródeł pokarmowych witaminy D należą ryby i oleje, a mniejsze ilości występują w produktach mlecznych (masło) i mięsie.

Witaminy antyoksydacyjne czyli A, C i E

Dieta osób z chorobą Hashimoto powinna pokrywać zapotrzebowanie na witaminy antyoksydacyjne, które przeciwdziałają wolnym rodnikom tlenowym i łagodzą stres oksydacyjny, będącym czynnikiem niszczącym komórki tkanki tarczycowej. Ponadto, dieta uboga w witaminę A i jod może w większym stopniu przyczynić się do ryzyka rozwoju niedoczynności, w porównaniu tylko do samego niedoboru jodu.

 

autor: Paulina Gryz-Ryczywolska

 

Piśmiennictwo
  1. Nyström E, Berg G, Jansson S, Tørring O, Valdemarsson S. 5. Thyroid disease in adults. Berlin–Heidelberg: Springer-Verlag; 2011. 29–116.
  2. Weetman A. Autoimmune thyroid disease: propagation and 6. progression. Eur J Endocrinol. 2003;148(1):1–9.
  3. Przybylik-Mazurek E., Hubalewska-Dydejczyk A., Huszno B.: Niedoczynność tarczycy na tle autoimmunologicznym. Alergologia-Immunologia, 2007; 4: 64-69.
  4. Łącka K., Maciejewski A.: Współczesne poglądy na temat etiopatogenezy autoimmunologicznego zapalenia tarczycy (choroby Hashimoto). Pol. Merk Lek., 2011; 30: 133-138.
  5. Chin Lye Ch’ng, M. Keston Jones, Jeremy G. C. Kingham.:Celiac Disease and Autoimmune Thyroid Disease. Clin. Med. Res., 2007 Oct; 5(3): 184-192.
  6. Gierach M., Gierach J., Skowrońska A. iwspółpr.: Hashimoto`s thyroiditis and carbohydrate metabolism disorders in patients hospitalised in the Departmentof Endocrinology and Diabetology of LudwikRydgier Collegium Medicum in Bydgoszcz between 2001 and 2010. Endokrynol Pol 2012; 63, 1:14-17.
  7. Nyström E, Berg G, Jansson S, Tørring O, Valdemarsson S. 5. Thyroid disease in adults. Berlin–Heidelberg: Springer-Verlag; 2011. 29–116.
  8. Weetman A. Autoimmune thyroid disease: propagation and 6. progression. Eur J Endocrinol. 2003;148(1):1–9.
  9. Jarząb B, Lewiński A, Płaczkiewicz-Jankowska E. Choroby tar¬7. czycy. W: Szczeklik A (red.). Choroby wewnętrzne. Kraków: Medycyna Praktyczna; 2005. 1033–1069
  10. Ruchała M., Szczepanek-Parulska E.,Zybek A.: The influence of lactose intolerance and other gastro-intestinal tract disorders on L-thyroxine absorption. Endokrynol. Pol., 2012; 63(4): 318-323.
  11. Liwanpo L..: Conditions and drugs interfering with thyroxine absorption. Best Pract Res ClinEndocrinol. Metab., 2009; 23(6): 781-792
  12. Harris Ch.:Thyroid disease and diet-nutrition plays a part in maintaining thyroid health. Today`sDietitian, 2012 (cytowanystycznia 2014). http://www.todaysdietitian.com.
  13. Omeljaniuk W., Dziemianowicz M., Naliwajko S. i współpr.: Ocena sposobu żywienia pacjentek z chorobą Hashimoto. Bromat. Chem. Toksykol., 2011; 44(3): 428-433.
  14. Kawicka A., Regulska-Ilow B. : Metabolic disorders and nutritional status in autoimmune thyroid diseases. PostępyHig. Med. Dośw., 2015 Jan 2; 69(0): 80-90.
  15. Zieleniewski J.: Choroby tarczycy. w: Zarys endokrynologii klinicznej. red. Pawlikowski M. Wyd.PZWL, Warszawa, 1996; 68-103.
  16. Mahan L.K et al: Krause’s Food and the Nutrition Care Process, Elsevier Saunders USA, 2012; 13th edition, Medical Nutrition Therapy for Thyroid and Related Disorders, 711-723.
  17. Hozyasz K., Słowik M.: Mleka inne niż ogólnodostępne krowie argumenty za i przeciw. Prz. Gastroenterol. 2013; 8(2): 98–107.
  18. Kolanowski W.: Długołańcuchowe wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 – znaczenie zdrowotne w obniżaniu ryzyka chorób. Bromat. Chem. Toksykol., 2007; 40(2): 229-237.
  19. Jarosz M.(red.): Normy żywienia dla populacji polskiej-nowelizacja, Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa.
  20. Ostrowska L.: Leczenie dietetyczne otyłości-wskazówki dla lekarzy praktyków. Forum Zab. Metabol., 2010; 1(1): 22-30.
  21. Miśkiewicz P., Kępczyńska-Nyk A., Bednarczuk T.: Coeliac disease inendocrine diseases of autoimmune origin. Pol. J. of Endocrinol., 2012; 63(3);
  22. Stolińska H., Wolańska D.: Składniki pokarmowe istotne w niedoczynności tarczycy. Żyw. Czł. iMetabol., 2012; 39:221-231.
  23. Drutel A., Archambeaud F., Caron P.: Selenium and the thyroid gland: more good news for clinicians. Clin. Endocrinol., 2013; 78: 155-164
  24. Corvilain B., Contempre B., Longombe A.O., Goyens P., Gervy- Decoster C., Lamy F., Vanderpas J.B., Dumont J.E.: Selenium and the thyroid: how the relationship was established. Am. J. Clin. Nutr., 1993; 57: 244S-248S
  25. Borawska M., Markiewicz-Żukowska R., Dziemianowicz M. i WSP.: Wpływ nawyków żywieniowych i palenia papierosów na stężenie cynku w surowicy krwi kobiet z chorobą Hashimoto. Bromat. Chem. Toksykol.
  26. Kivity S., Agmon-Levin N., Zisappl M. et al.: Vitamin D and autoimmune thyroid disease. Cellular and Molecular Immunology, 2011; 8: 243-257.
  27. Bozkurt N.C., Karbek B., et al.: The association between severity of vitamin D deficiency and Hashimoto`s thyroiditis. Endocr.Pract. 2013; 19(3): 479-484.
Facebook Pinterest Instagram e-mail
Powrót