Dieta w nadciśnieniu tętniczym

Żywienie w chorobach

Dieta w nadciśnieniu tętniczym

Nadciśnienie tętnicze w ostatnich latach przyjęło rozmiar epidemii. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) prawie miliard osób na świecie choruje na nadciśnienie tętnicze. Szacuje się, że w 2015r liczba ta wzrośnie do 1,5 miliarda. Również w polskiej populacji jest to stale rosnący problem. Z wieloośrodkowych badań stanu zdrowia ludności przeprowadzanych na terenie naszego kraju, które objęło ponad 13 000 osób w wieku 20-74 lata wynika, że ponad 40% mężczyzn i 32% kobiet cierpi na nadciśnienie [1]. Biorąc pod uwagę powyższe dane we wciąż narastającej populacji osób chorujących oraz występowanie powikłań sercowo-naczyniowych coraz większą uwagę zwraca się na profilaktykę i leczenie niefarmakologiczne. Zgodnie z obowiązującymi rekomendacjami elementami leczenia niefarmakologicznego powinny być: zaprzestanie palenia tytoniu, utrzymanie należnej masy ciała lub jej obniżenie w przypadku nadwagi bądź otyłości, ograniczenie spożycia alkoholu i soli, zwiększenie aktywności fizycznej oraz zmniejszenie spożycia tłuszczów zwierzęcych i wprowadzenie do diety dużej ilości warzyw.

KIEDY MÓWIMY O NADCIŚNIENIU TĘTNICZYM?

Nadciśnienie tętnicze rozpoznajemy kiedy:

  • średnia wartość ciśnienia tętniczego w ≥2 pomiarach w ≥ 2 wizyt jest ≥ 140 mm Hg dla ciśnienia skurczowego (wysokiego) i/lub 90 mm Hg dla ciśnienia rozkurczowego (dolnego)

    lub
     
  • średnie wartości ciśnienia tętniczego (≥ 2 pomiary wykonane podczas 1 wizyty w gabinecie lekarskim) są ≥ 180 mm Hg dla ciśnienie skurczowego i/lub 110 mm Hg dla ciśnienia rozkurczowego, po wyeliminowaniu czynników niekorzystnie wpływających na wartość ciśnienia tętniczego, takich jak ból, lęk, spożycie alkoholu [2]

Nadciśnienie tętnicze to utrwalone, podwyższone ciśnienie krwi, według WHO, równe lub większe niż 140/90 mmHg. [3].

Nadciśnienie tętnicze dzieli się na: nadciśnienie pierwotne i nadciśnienie wtórne.

Nadciśnienie pierwotne

Nadciśnienie pierwotne (samoistne) to najbardziej rozpowszechniona postać nadciśnienia. Jest chorobą o niejasnej etiologii. Wiemy natomiast, jakie są czynniki sprzyjające powstaniu oraz rozwojowi nadciśnienia. Do czynników tych należą:

  • czynniki dziedziczne
  • wpływ środowiskowy, stres społeczny, psychiczny i emocjonalny
  • labilność (chwiejność) czynnościowa układu współczulnego

W patogenezie nadciśnienia duże znaczenie nadaje się mechanizmom skojarzonym z nerkami oraz ze stresem emocjonalnym. Nadwaga i otyłość również sprzyjają powstaniu nadciśnienia. Zjawisko to wiąże się z opornością tkanek na działanie insuliny. Oporność taka występuje w przebiegu otyłości, rozwija się hiperinsulinemia, która sprzyja zatrzymaniu sodu w organizmie [4].

Nadciśnienie wtórne

Nadciśnienie wtórne (objawowe) jest najczęściej spowodowane chorobami nerek, nadczynnością tarczycy, zwężeniem tętnicy nerkowej.

NIEFARMAKOLOGICZNE LECZENIE NADCIŚNIENIA TĘTNICZEGO

Integralną częścią leczenia nadciśnienia tętniczego bez względu na ryzyko rozwoju powikłań sercowo-naczyniowych i zastosowanego leczenia farmakologicznego powinno być leczenie niefarmakologiczne. Zgodnie z aktualnymi zaleceniami w skład tego leczenia powinno wchodzić:

  • zaprzestanie palenia tytoniu
  • utrzymanie należnej masy ciała lub jej obniżenie w przypadku nadwagi bądź otyłości
  • zwiększenie aktywności fizycznej
  • ograniczenie spożycia soli kuchennej (sodu)
  • zwiększenie spożycia warzyw
  • zmieszenie spożycia tłuszczów nasyconych oraz całkowitego spożycia tłuszczów

Zaprzestanie palenia tytoniu

Palenie tytoniu prowadzi do podwyższenia wartości ciśnienia tętniczego, częstości rytmu serca oraz pojemności minutowej. Nikotynizm uszkadza śródbłonek naczyniowy, co skutkuje zmniejszeniem wytwarzania tlenku azotu i prostacyklin, które rozszerzają naczynia. Palenie tytoniu niekorzystnie wpływa również na gospodarkę lipidową. Szczególnie niebezpieczne jest palenie przez kobiety, które stosują doustne środki antykoncepcyjne lub hormonalną terapię zastępczą, ponieważ sprzyja to zakrzepicy, a co się z tym wiąże, zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu.

Rzucenie palenia, zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, w ciągu kilku lat obniża ryzyko wystąpienia pierwszego zawału serca bądź udaru mózgu do poziomu cechującego osobę, która nigdy nie paliła [5].

Redukcja masy ciała

Zgodnie z raportem WHO dotyczącym najważniejszych zagrożeń dla zdrowia na świecie — PreventingRisks, PromotingHealthyLife — wśród 10 najważniejszych zagrożeń zdrowia mocno podkreśla się wagę nadciśnienia tętniczego i otyłości. Wyniki badań populacyjnych jednoznacznie wskazują, że zwiększenie masy ciała jest jednym z najbardziej miarodajnych wskaźników rokowniczych rozwoju nadciśnienia. Silniejsze zależności stwierdza się dla skurczowych wartości ciśnienia tętniczego. Pierwsze doniesienia na temat częstego występowania nadciśnienia tętniczego w grupie osób otyłych opublikowano już w latach 20. ubiegłego wieku. A kolejne obserwacje potwierdziły tę zależność. Wzrost BMI o 1,7 kg/m2 dla mężczyzn i o 1,25 kg/m2 dla kobiet lub wzrost obwodu pasa o 4,5 cm dla mężczyzn i o 2,5 cm dla kobiet przyczynia się do wzrostu skurczowegociśnienia tętniczego o 1 mm Hg.Udowodniono, że każde zwiększenie masy ciała o 10 kg ponad masę prawidłową prowadzi do przeciętnego wzrostu skurczowego ciśnienia tętniczego o 3 mm Hg, a rozkurczowegoo 2,3 mm Hg. Ten już niewielki wzrost ciśnienia przyczynia się do wzrostu ryzyka rozwoju choroby niedokrwiennej serca o 12% i zwiększenie ryzyka udaru mózgu o 24%.

Zmniejszenie masy ciała, zwłaszcza u osób z otyłością typu brzusznego, powoduje nie tylko obniżenie ciśnienia tętniczego, ale również poprawę zaburzeń lipidowych i zmniejsza insulinooporność. Szacuje się, że redukcja masy ciała o 10 kg przyczynia się do obniżenia skurczowego ciśnienia tętniczego o około 5–20 mm Hg. W badaniu Framingham wykazano, że redukcja masy ciała o co najmniej 6,8 kg u 623 otyłych pacjentów zmniejszała ryzyko rozwoju nadciśnienia o 21–29% [6]. Efekt hipotensyjny (normalizacji ciśnienia tętniczego) redukcji masy ciała jest większy u chorych z otyłością niż u osób z masą zbliżoną do prawidłowej.

Redukcja masy ciała może korzystnie wpłynąć na skuteczność terapii hipotensyjnej [7].

Zwiększenie aktywności fizycznej

Rozwój gospodarczy i ekonomiczny stale przyczynia się do obniżenia aktywności fizycznej populacji zarówno w Polsce, jak i na świecie. Według doniesień większość Polaków spędza czas biernie oglądając telewizje, siedzą przed komputerem lub czytając książki. Badanie Bridging the East-West Health Group, przeprowadzonew latach 1996–1999 z inicjatywy InstytutuZdrowia Publicznego w Helsinkach, badało poziom aktywności fizycznej w czasie wolnym od pracy mieszkańców 6 krajów Europy: Finlandii, Hiszpanii, Niemiec, Polski, Rosji i Węgier. W tym opracowaniu Polska zajęła ostatnie miejsce [8].

Systematyczna aktywność fizyczna prowadzi do obniżenia ciśnienia tętniczego o 4–9 mm Hg oraz zmniejszenia częstości pracy serca. Zwiększona aktywność fizyczna pomaga również w redukcji masy ciała, zwiększa insulinowrażliwość oraz wpływa korzystnie na lipidogram (zmniejszenie cholesterolu frakcji LDL i triglicerydów oraz zwiększenie cholesterolu frakcji HDL) [5]. Polskie Towarzystwo Nadciśnienia Tętniczego zaleca regularny, umiarkowany wysiłek fizyczny trwający ok. 30-45 min dziennie. Osobą z nadciśnieniem tętniczym zaleca się wysiłek aerobowy czyli bieg, szybki marsz, pływanie lub jazdę na rowerze. Takie ćwiczenia mogą być uzupełniane ćwiczeniami oporowymi np. przysiadami. Do ćwiczeń, których nie powinno się wykonywać w przypadku chorowania na nadciśnienie należą ćwiczenia siłowe z ciężarami, czyli tak zwane izometryczne [7].

Ograniczenie spożycia alkoholu

Alkohol jest istotnym czynnikiem rozwoju nadciśnienia tętniczego. Zgodnie z obowiązującymi zaleceniami, w przypadkach, kiedy całkowite wyeliminowanie alkoholu nie jest konieczne, dzienne spożycie alkoholu przez mężczyzn nie powinno przekraczać 20–30 g/dobę, a dla kobiet 10–20 g. 10 g czystego alkoholu znajduje się między innymi w 25 g wódki, 100 ml wina lub 250 ml piwa. Pamiętajmy również, że alkohol jest produktem wysokokalorycznym, dlatego zaprzestanie jego spożycia lub znaczne ograniczenie sprzyja również utracie masy ciała.

Ograniczenie spożycia soli kuchennej (sodu)

W licznych badaniach udowodniono związek przyczynowo-skutkowy między spożyciem soli a wartościami ciśnienia tętniczego. Nadmierne spożycie soli może przyczynić się również do oporności w leczeniu nadciśnienia tętniczego.

Międzynarodowe badania INTERSALT, którymi objęto 52 ośrodki w 32 krajach świata, dotyczyły populacji liczącej ponad 10 000 mężczyzn i kobietw wieku 20–59 lat. Na podstawie tych badań stwierdzono, że ilość wydalanego sodu (która odzwierciedla jego dzienne spożycie) koreluje w istotnym stopniu z ciśnieniem tętniczym.

Badanie Genetic Epidemiology Network of Salt Sensitivity (GenSalt), opublikowane w 2009 roku, dostarczyło kolejnych dowodów nazwiązek nadciśnienia tętniczego ze spożyciem soli. Uczestnicy badania otrzymywali przez 7 dni dietę niskosodową (3 g soli na dobę), a następnie przez 7 dni dietę o dużej zawartości soli (18 g soli na dobę). Wykazano, że stosowanie diety o małej zawartości soli wpływaw istotny sposób na obniżenie ciśnienia tętniczego, natomiast diety o dużej zawartości chlorku sodu powoduje wzrost ciśnienia u osób z zespołem metabolicznym w porównaniu do osób bez tego zespołu[9].

Indywidualna wrażliwość na sód może być uwarunkowana genetycznie, co tłumaczy fakt, że nie u wszystkich osób nadmiar sodu w diecie prowadzi do rozwoju nadciśnienia. Uważa się jednak, że u większości chorych z nadciśnieniem tętniczym uzasadnione jest ograniczenie jego spożycia. Dotyczy to zarówno chorych z utrwalonym nadciśnieniem, leczonych środkami hipotensyjnymi, jak też chorych z nadciśnieniem łagodnym i granicznym.

W przypadku łagodnego i ograniczonego nadciśnienia, często niewymagających stosowania leków, ograniczenie spożycia soli (sodu) może być samodzielną metodą leczenia. Umiarkowane ograniczenie spożycia sodu u około 50% pacjentów wpływa korzystnie na spadek ciśnienia tętniczego.

Ograniczenie spożycia sodu do 75–100 mmol/dobę (4,35–5,8 g NaCl) powoduje przeciętny spadek ciśnienie tętniczego o 2–8 mm Hg. Dieta chorych na nadciśnienie tętnicze nie powinna zawierać więcej niż 5 g (1 łyżeczkę) soli kuchennej/dobę(≤ 85 mmol sodu).

Pamiętajmy o tym, że chodzi o sód zarówno w postaci soli kuchennej, jak i substancji dodatkowych konserwantów, wzmacniaczy smaku itp. Znajduje się w dużej ilości w żywności wysokoprzetworzonej, półproduktach, gotowych mieszankach przyprawowych, daniach typu Fast food, konserwach mięsnych, rybnych i warzywnych.

Na ogólne spożycie sodu składa się:

  • naturalna zawartość sodu, jako składnika mineralnego żywności
  • sód dodawany do żywności podczas jej przemysłowego wytwarzania
  • sód dodawany jako sól kuchenna podczas kulinarnego przygotowywania potraw i przy stole.

Często w przypadku prowadzenia diety niskosodowej największy kłopot sprawia smak potraw. Aby uzyskać właściwy smak potraw można stosować zioła zarówno świeże jak i suszone. Za naturalny zamiennik soli uznaje się lubczyk i cząber. Potrawy można również aromatyzować sokiem z cytryny, octem jabłkowym lub winnym.

Efekt normalizacji ciśnienia tętniczego przez ograniczenie spożycia sodu dotyczy osób tak zwanych sodowrażliwych i jest większy u osób rasy czarnej, osób starszych, pacjentów z cukrzycą, zespołem metabolicznym i przewlekłą chorobą nerek. Ograniczenie soli, spożycia sodu umożliwia redukcję liczbyi dawek leków hipotensyjnych [7].

Rola potasu w nadciśnieniu tętniczym

Spadek ciśnienia tętniczego w następstwie zwiększonej podaży potasu jest stosunkowo nieznaczny u osób zdrowych, ale większy u chorych z nadciśnieniem tętniczym, zwłaszcza u chorych sodowrażliwych [7, 8]. Tak więc osoby z nadciśnieniem tętniczym powinny zapewnić w diecie odpowiednią podaż potasu, najlepiej z naturalnych źródeł, którymi są przede wszystkim owoce, warzywa oraz produkty zbożowe, orzechy, pestki i nasiona roślin strączkowych [10].

W metaanalizie, w której skład wchodziło 19 badań klinicznych obejmującej 586 osób (412 chorych z nadciśnieniem tętniczym), McGregor i Cappucio [18] wykazali, że zwiększenie potasu w diecie doprowadza do obniżenia ciśnienia skurczowegoo 5,9 mm Hg oraz ciśnienia rozkurczowegoo 3,4 mm Hg [11].

Rola wapnia w nadciśnieniu tętniczym

Wyniki badań epidemiologicznych wykazały, że dieta ubogowapniowa sprzyja częstszemu występowaniu nadciśnienia tętniczego, choć nie ma wystarczających danych uzasadniających zalecenie spożywania dużej ilości wapnia w celu zapobiegania tej chorbie. Wskazane jest więc stosowanie diety zawierającej dostateczną podaż wapnia (normowapniowej), co ma chronić przed ewentualnym rozwojem nadciśnienia, jednak dodatkowa suplementacja wapniem nie jest polecana jako skuteczny sposób na obniżenie istniejącego już nadciśnienia tętniczego.

Dieta DASH – dieta zalecana dla osób z nadciśnieniem tętniczym

Najbardziej zalecaną i optymalną formą odżywiania osób cierpiących na nadciśnienie tętnicze jest dieta DASH (DietaryApproachesto Stop Hypertension) opracowana przez naukowców z Narodowego Instytutu Serca, Płuc i Układu Krwiotwórczego w USA. Dietata prowadzi do obniżenia ciśnienia skurczowegoo 11,4 mm Hg, a rozkurczowegoo 5,1 mm Hg. U osób z prawidłowymi wartościami ciśnienia tętniczego obserwowano mniej istotne obniżenie ciśnienia tętniczego — ciśnienie skurczowe zmniejszyłosię o 3,5 mm Hg i rozkurczowe o 2,1 mm Hg. Korzystne właściwości wiązano z dużą zawartością potasu, magnezu, błonnika i innychs kładników odżywczych w diecie.

Dieta ta oparta jest o tabelę dzielącą produkty spożywcze na różne kategorie w zależności od tego, ile razy na dzień należy je spożywać i w jakich porcjach. Codzienny jadłospis powinien składać się z 5 lub 6 niewielkich posiłków. Dieta DASH uwzględnia zmniejszenie ilości soli, kalorii, nasyconych kwasów tłuszczowych, a zwiększenie owoców, warzyw oraz pełnych zbóż. Dieta przedstawiona w formie piramidy wygląda tak, że u jej podstawy znajdują się warzywa i owoce, które powinny dominować w jadłospisie chorych z nadciśnieniem. Autorzy diety zalecają spożywanie orzechów, tłuszczów roślinnych, ryb bogatych w kwasy omega 3 i oliwy z oliwek [12,13]. Ryby morskie, zalecane w diecie DASH, dostarczają kwasów tłuszczowych omega-3 obniżających ciśnienie krwi, a także zmniejszających ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych.

 

autor: Paulina Gryz-Ryczywolska

 

Literatura
  1. Tykarski A., Posadzy-Małaczyńska A., Wyrzykowski B. i wsp. Rozpowszechnienie nadciśnienia tętniczego oraz skuteczność jego leczenia u dorosłych mieszkańców naszego kraju. Wyniki programu
  2. Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego oraz Kolegium Lekarzy Rodzinnych w Polsce. Nad. Tęt. 2008; 5: 317–342.
  3. Casey A, Benson H. Jak walczyć z nadciśnieniem. Warszawa: MT Biznes; 2008.
  4. Detilleux M. Nadciśnienie tętnicze. Warszawa: Bauer-Weltbild Media. Klub dla Ciebie; 2007.
  5. Rutz-Danielczyk A., Głuszek J. Niefarmakologiczne leczenie nadciśnienia tętniczego. Współczesna terapia nadciśnienia tętniczego. WydawnictwoMedyczne Termedia, Poznań 2008; 40–50.
  6. Kozłowska-Wojciechowska M., Makarewicz-Wujec M. Dieta — nieodzowny element terapii w zespole metabolicznym. Artur Mamcarz. Zespół metaboliczny. Wydawnictwo MedicalEducation,Warszawa 2008; 307–318.
  7. Zasady postępowania w nadciśnieniu tętnitniczym – 2015 rok. Wytyczne Polskiego TowarzywstwaNadciśniania Tętniczego.
  8. Drygas W., Skiba A., Bielecki W. i wsp. Physical activity estimation among the inhabitants of six European countries: Project “Bridging east-west health gap”. Med. Sportiva 2001; 5 (supl. 2):119–128.
  9. Chen J., Gu D., Huang J. iwsp., for the GenSalt Collaborative Research Group. Metabolic syndrome and salt sensitivity of blood pressure in non-diabetic people in China: a dietary intervention.Lancet 2009; 373: 829–835.
  10. Głuszek J. Leczenie niefarmakologiczne nadciśnienia tętniczego.Nowa Klinika 2000; 7 (13): 1349–1353.
  11. Januszewicz A. Nadciśnienie tętnicze. Zarys patogenezy,diagnostyki i leczenia. MedycynaPraktyczna, Kraków 2009.
  12. Sacks F.M. Svetkey L.P., Vollmer W.M. iwsp.: Effects on blood pressure of reduced dietary sodium and the dietary approaches to stop hypertension (DASH) diet. N. Eng. J. Med. 2001; 344: 3–10.
  13. Sacks F.M., Svetkey L.P., Vollmer W.M. iwsp.: DASH-Sodium Collaborative Research Group. Effects on blood pressure of reduced dietary sodium and the Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH) diet. DASH- Sodium Collaborative Research Group.N. Engl. J. Med. 2001; 344: 3–10.
Facebook Pinterest Instagram e-mail
Powrót