Dieta w cukrzycy

Żywienie w chorobach

Zmiana stylu życia, dieta oparta o zasadach racjonalnego żywienia oraz regularna aktywność fizyczna zapobiega rozwojowi pełnoobjawowej cukrzycy typu 2 i pozwala na regulacje glikemii w przypadku cukrzycy typu I. Jednak modyfikacje stylu życia są korzystne nie tylko w przypadku okresu przed rozwojem cukrzycy. Wyniki kilku badań klinicznych jasno udowodniły korzyści wynikające z kontroli diety, wykonywania ćwiczeń fizycznych i utraty masy ciała u osób z rozpoznaną cukrzycą.

Zalecenia żywieniowe dla chorych na cukrzycę

Dieta stanowi istotny czynnik terapeutyczny w leczeniu osoby chorej na cukrzycę. Pozwala ona na dobrą kontrolę metaboliczną oraz utrzymanie prawidłowej masy ciała lub jej redukcję u osób z nadwagą czy otyłością [1,2].

Zalecenia dietetyczne są częścią terapii behawioralnej i zastały one jasno określone w Zaleceniach Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Prawidłowe żywienie ma istotne znaczenie w prewencji oraz leczeniu przewlekłych powikłań cukrzycy i poprawie ogólnego stanu zdrowia.

Jakie są cele leczenia żywieniowego?

Celem leczenia dietetycznego chorych na cukrzycę jest utrzymywanie:

  • prawidłowego (bliskiego normy) stężenia glukozy w surowicy krwi w celu prewencji powikłań cukrzycy;
  • optymalnego stężenia lipidów i lipoprotein w surowicy;
  • optymalnych wartości ciśnienia tętniczego krwi w celu zapobiegania rozwoju chorób naczyń;uzyskanie i
  • utrzymywanie pożądanej masy ciała.

Ogólne zalecenia postępowania żywieniowego u pacjentów z cukrzycą typu 2 są oparte na zasadach racjonalnego żywienia. 
Chorzy na cukrzycę powinni przestrzegać zasady prawidłowego żywienia oraz dodatkowo:

  • kontrolować ilość spożywanych węglowodanów zarówno w poszczególnych posiłkach, jak i w całej diecie,
  • ograniczać spożycie żywności zawierającej węglowodany proste.

Chorzy na cukrzycę typu 1, bez nadwagi i otyłości, powinni unikać spożywania węglowodanów prostych, łatwo przyswajalnych oraz przestrzegać prawidłowo zbilansowanej diety, przy jednoczesnym uwzględnieniu prawidłowych zasad żywienia.

Praktycznym w korzystaniu dla pacjenta jest system wymienników węglowodanowych (WW) oraz indeksu glikemicznego (IG) i ładunku glikemicznego (ŁG) produktów.

W cukrzycy typu 2 podstawowym zadaniem jest nie tylko utrzymanie dobrej kontroli metabolicznej choroby, ale często także redukcja nadmiaru masy ciała i utrzymanie pożądanej masy ciała chorego. W związku z tym, poza kontrolą jakości i ilości węglowodanów w diecie, podstawowe znaczenie ma całkowita kaloryczność, dostosowana do wieku, aktualnej masy ciała oraz aktywności fizycznej. 
W prewencji i leczeniu cukrzycy typu 2 u pacjentów z podwyższonym ryzykiem sercowo-naczyniowym może być zalecana dieta oparta na założeniach diety śródziemnomorskiej lub diety DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension). Zalecenia te zostały omówione w artykule Dieta w nadciśnieniu tętniczym.

Energetyczność diety

W przypadku pacjentów z występującym nadmiarem masy ciała podaż kalorii z diety powinna umożliwić systematyczny ubytek masy ciała. Zaleca się obniżenie kaloryczności diety o 500–1000 kcal/dobę. O systematycznym ubytku masy ciała mówimy, jeśli jej redukcja tygodniowa jest na poziomie 0,5-1kg. Redukcję masy ciała można osiągnąć, stosując zarówno dietę o zredukowanej ilości węglowodanów, jak i dietę niskotłuszczową.

Węglowodany

Zaleca się aby węglowodany w diecie stanowiły 40–50% wartości energetycznej. Ponadto ważne, by były to węglowodany złożone i produkty o niskim indeksie glikemicznym (mniejszym niż 50IG).

Metoda indeksów glikemicznych polega na próbie porównania wpływu na poziom glikemii różnych pokarmów z wpływem standardowego pożywienia, jakim jest na przykład oczyszczony chleb pszenny (biały chleb). 
Niedawno przeprowadzona metaanaliza diet o niskim indeksie glikemicznym sugeruje występowanie łagodnej, ale istotnej, poprawy w zakresie wartości hemoglobiny glikowanej, która powstaje na wskutek przyłączenia cząsteczki glukozy do globiny. Ilość zawartej w nim hemoglobiny glikowanej odzwierciedla średnie stężenie glukozy we krwi w ciągu poprzednich 120 dni) [3,4].

W przypadku chorych na cukrzyce typu 1 wspomniane korzyści wydają się jednak mniejsze w porównaniu z wynikającymi z obliczania lub kontroli całkowitej ilości węglowodanów spożywanych w trakcie posiłków, czyli stosowania systemu wymienników węglowodanowych.

Substancje słodzące

Substancje słodzące (słodziki) mogą być stosowane w dawkach zalecanych przez producenta.

Obecnie powszechnie dostępnych jest wiele substancji słodzących, z których być może najczęściej stosowana jest sacharoza. Food and Drug Administration (FDA) zezwoliła na stosowanie niektórych alkoholi cukrowych jako substancji słodzących. Dotyczy to takich produktów, jak sorbitol, który jest powszechnie używaną substancją słodzącą w gumach do żucia.

Z badań wynika, że alkohole cukrowe powodują w mniejszym stopniu stany hiperglikemii i mogą również zmniejszać ryzyko powstawania próchnicy zębów. Wspomniane substancje są tylko częściowo wchłanianie z przewodu pokarmowego i dlatego mogą prowadzić do występowania biegunek i dyskomfortu w jamie brzusznej, zwłaszcza jeśli są spożywane w większych ilościach [6]. Dostarczają o połowę mniej kalorii niż naturalne cukry, a w przypadku obliczania ilości węglowodanów powinny być traktowane jako połowa wartości określanej dla sacharozy.

Należy pamiętać, że nie wykazano, aby opisywane produkty ułatwiały utratę masy ciała lub poprawę kontroli glikemii.

Szeroko dostępne na rynku są również substancje słodzące pozbawione wartości odżywczych i niewpływające na stężenie glukozy we krwi. Do tych substancji należą aspartam, sukraloza, sacharyna, neotam i acesulfam potasu. Wykazano, że jeden z ostatnio stworzonych słodzików, którym jest sukraloza, nie wpływa istotnie na stężenie glukozy we krwi i dlatego też można ją pomijać podczas obliczania ilości węglowodanów w spożywanym posiłku[5,7]. Jednak nie potwierdzono, aby stosowanie wspomnianych substancji słodzących ułatwiało zmniejszenie masy ciała lub poprawę kontroli glikemii.

Należy zachować ostrożność podczas wprowadzania do swojej diety sztucznych substancji słodzących lub zmniejszania ilości spożywanych węglowodanów. Dokonywanie opisywanych modyfikacji dietetycznych bez dostosowania dawki leków przeciwcukrzycowych może przyczyniać się do powstawania stanów hipoglikemii, zwłaszcza u chorych przyjmujących preparaty insuliny lub substancje zwiększające jej wydzielanie.

Nie zaleca się stosowania fruktozy jako zamiennika cukru. ADA nie zaleca dodawania fruktozy jako substancji słodzącej do diety chorych na cukrzycę, chociaż nie należy unikać spożywania tego cukru z naturalnych źródeł, jakimi są świeże owoce [3,5]

Zawartość błonnika pokarmowego w diecie powinna wynosić około 25–40 g/dobę. Szczególnie zalecane są rozpuszczalne w wodzie frakcje błonnika pokarmowego (pektyny, beta glukany).

Tłuszcze
  • Powinny zapewnić 30–35% wartości energetycznej diety. Zalecenia dotyczące zawartości tłuszczu w diecie chorych na cukrzycę są podobne do stosowanych w przypadku pacjentów z chorobą wieńcową. Wynika to z rezultatów badań klinicznych pokazujących, że ryzyko wystąpienia zawału mięśnia sercowego u chorych na cukrzycę jest podobne do obserwowanego u osób bez cukrzycy, które przebyły już zawał mięśnia sercowego [8].
  • Tłuszcze nasycone powinny stanowić mniej niż 10% wartości energetycznej diety. A u chorych z podwyższonym stężeniem cholesterolu frakcji LDL≥ 100 mg/dl (≥ 2,6 mmol/l) mniej niż 7% z jednoczesnym zminimalizowaniem spożycia tłuszczy trans.
  • Tłuszcze jednonienasycone powinny zapewnić10–15% wartości energetycznej diety.
  • Tłuszcze wielonienasycone powinny stanowić około6–10% wartości energetycznej diety, w tym kwasy tłuszczowe omega-6: 5–8% oraz kwasy tłuszczowe omega-3: 1–2%.
  • Zawartość cholesterolu w diecie nie powinna przekraczać 300 mg/dobę. U chorych z podwyższonym stężeniem cholesterolu frakcji LDL ≥ 100 mg/dl (≥ 2,6 mmol/l) ilość tę należy zmniejszyć poniżej 200 mg/d. Aby obniżyć stężenie cholesterolu frakcji LDL, należy zmniejszyć udział tłuszczów nasyconych w diecie i/lub zastąpić je węglowodanami o niskim indeksie glikemicznym i/lub tłuszczami jednonienasyconymi. W praktyce korzystne w regulacji gospodarki lipidowej jest prowadzenie zasad diety śródziemnomorskiej. Stosowanie diety śródziemnomorskiej bogatej w tłuszcze wielonienasycone wiąże się z mniejszą śmiertelnością Europejczyków w podeszłym wieku [9]. Diety bogate w olej ryb mogą obniżać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych i umieralność ogólną [10]
Białko

Udział energii pochodzącej z białek w diecie powinien wynosić 15–20%. Natomiast stosunek białka zwierzęcego do białka roślinnego powinien wynosić co najmniej 50/50%. W przypadku cukrzycy dochodzi do zaburzeń metabolizmu białek. Chorzy na cukrzycę typu 2 odznaczają się bardziej ujemnym bilansem azotowym niż osoby zdrowe. Wydaje się, że proces rozkładu białek jest nasilany przez stany hiperglikemii, a poprawia się dzięki kontroli stężenia glukozy za pomocą insulinoterapii [11].

Wyniki przeprowadzonych badań sugerują, iż zapotrzebowanie na substancje białkowe u chorych na cukrzycę typu 2 może być nieznacznie większe niż w przypadku osób zdrowych. Należy jednak pamiętać, że obecnie uważa się, iż spożycie białka przez populacje znacznie przekracza zalecane normy.

Należy zwrócić uwagę na fakt, że w organizmach chorych na cukrzycę typu 1 dzięki stosowaniu insuliny możliwe jest przekształcanie aminokwasów w glukozę, co zależy od stężenia tego hormonu. Dlatego u tych chorych spożywanie białek może przyczyniać się do powstawania stanów hiperglikemii.

Natomiast badania prowadzone wśród chorych na cukrzycę typu 2 pokazały, że spożycie białka nie zwiększa stężeń glukozy w osoczu, a endogenne uwalnianie insuliny jest pobudzane przez białko spożyte podczas posiłku [12].

Warto również wspomnieć o możliwym związku między stosowaniem diet bogato białkowych a ryzykiem rozwoju nefropatii cukrzycowej. W przekrojowym badaniu klinicznym dotyczącym chorych na cukrzycę typu 1 stwierdzono, że chorzy z makroalbuminurią częściej niż z mikroalbuminurią lub prawidłowymi stężeniami albuminy w moczu zgłaszali, że >20% przyjmowanych przez nich kalorii pochodziło z substancji białkowych[13].

Spożywanie alkoholu

Nie zaleca się by chorzy na cukrzyce spożywali jakikolwiek alkohol. Alkohol hamuje uwalnianie glukozy z wątroby i w związku z tym jego spożycie (zwłaszcza bez przekąski) może sprzyjać rozwojowi niedocukrzenia.

Dopuszcza się spożywanie czystego alkoholu etylowego(w przeliczeniu) w ilości nie większej niż 20 g/dobę przez kobiety i 30 g/dobę przez mężczyzn. Należy pamiętać również, że alkoholu nie powinni spożywać chorzy z dyslipidemią (hipertriglicerydemią), neuropatią i z zapaleniem trzustki w wywiadzie.

Leczenie dietetyczne zawsze powinno obejmować wskazania dotyczące całkowitej kaloryczności diety, rozdziału kalorii na poszczególne posiłki w ciągu dnia i źródła pokarmowe, które zabezpieczają zapotrzebowanie kaloryczne oraz dowóz witamin, składników mineralnych i fitozwiązków. Zawsze przy ustaleniu diety należy uwzględnić indywidualne preferencje żywieniowe i kulturowe pacjenta, wiek, płeć, poziom aktywności fizycznej oraz status ekonomiczny dlatego, aby prowadzenie leczenia miało sens dieta powinna być ustalana przez specjalistę czyli dietetyka.

Zalecenia dotyczące aktywności fizycznej

W przypadku zmiany stylu życia nie można zapomnieć o jej niezbędnej składowej jaką jest aktywności fizyczna. Wysiłek fizyczny jest integralną częścią prawidłowego, kompleksowego postępowania w leczeniu cukrzycy. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż wysiłek fizyczny wpływa korzystnie na wrażliwość na insulinę i kontrolę glikemii, profil lipidowy oraz sprzyja redukcji masy ciała, wpływa także korzystnie na nastrój, nawet u osób z depresją.

Zasady podejmowania wysiłku fizycznego

Początkowo zaleca się aktywność fizyczną umiarkowaną i uzależnioną od możliwości pacjenta.

Należy wziąć pod uwagę fakt, iż chorych na cukrzycę typu 1 i 2 charakteryzuje zwiększone ryzyko choroby niedokrwiennej serca. ADA zaleca, aby pacjenci pragnący rozpocząć program ćwiczeń fizycznych o umiarkowanym do dużego natężeniu zostali poddani badaniom przesiewowym w kierunku chorób sercowo-naczyniowych. Dotyczy to pacjentów chorych na cukrzycę typu 2 w wieku >35 lub >25 lat z chorobą trwającą >10 lat lub chorych na cukrzycę typu 1 trwającą >15 lat [14].

  • W celu uzyskania optymalnego efektu wysiłek fizyczny powinien być regularny, podejmowany co najmniej co 2–3 dni, a najlepiej codziennie.
  • rozpoczynając intensywną aktywność fizyczną, należy wykonywać trwające 5–10 minut ćwiczenia wstępne, a na zakończenie uspokajające.
  • Należy pamiętać, że wysiłek fizyczny może zwiększać ryzyko ostrej lub opóźnionej hipoglikemii. Dlatego należy kontrolować glikemię.
  • należy pamiętać o ryzyku uszkodzenia stóp podczas wysiłku (zwłaszcza przy współistniejącej neuropatii obwodowej i obniżeniu progu czucia bólu), o konieczności pielęgnacji stóp i wygodnym obuwiu.

Wysiłek fizyczny jest kluczowym elementem zmiany stylu życia, który może pomóc zapobiegać rozwojowi lub kontrolować przebieg cukrzycy typu 2. Chociaż dieta jest prawdopodobnie bardziej istotna w pierwszych fazach procesu zmniejszania masy ciała, to jednak dołączenie wysiłku fizycznego do stosowanej diety zapobiega ponownemu jej zwiększeniu. Wykonywanie wysiłku fizycznego o łagodnym do umiarkowanego nasileniu jest związane z mniejszym ryzykiem rozwoju cukrzycy i stanów przedcukrzycowych. Zaledwie 30 minut wysiłku o umiarkowanym nasileniu dziennie może uchronić przed rozwojem cukrzycy.[14]. W przypadku wartości hemoglobiny glikowanej korzyści w postaci jej zmniejszenia można uzyskać dzięki zwiększeniu liczby i intensywności ćwiczeń. Badania wskazują, że ćwiczenia fizyczne powinny być podstawą profilaktyki pierwotnej cukrzycy. U chorych na cukrzycę typu 2 zastosowanie zorganizowanego programu aktywności fizycznej przez 8 tygodni lub dłużej przyczyniło się do uzyskania poprawy wartości hemoglobiny glikowanej i zmian masy ciała [15,16].

Zalecane formy aktywności fizycznej

Najbardziej odpowiednią formą wysiłku w grupie chorych na cukrzycę typu 2 w wieku > 65. rż. i/lub z nadwagą jest szybki (do zadyszki) spacer, 3–5 razy w tygodniu (ok.150 min tygodniowo). Odpowiednią formą wysiłku u osób z cukrzycą, przy współwystępowaniu nadwagi/otyłości, w każdym wieku jest „nordic walking”.

Ryzyko wystąpienia hipoglikemi w czasie wysiłku fizycznego

  • należy oznaczać glikemię przed wysiłkiem fizycznym, w jego trakcie i po jego zakończeniu.
  • przed planowanym wysiłkiem należy rozważyć redukcję o 30–50% (w zależności od indywidualnej reakcji) dawki insuliny szybko-/krótkodziałającej, której szczyt działania przypada na okres wysiłku lub wkrótce po jego zakończeniu.
  • podczas leczenia przy użyciu pompy insulinowej zaleca się zmniejszenie podstawowego przepływu insuliny o 20–80%, w zależności od intensywności i czasu trwania wysiłku.
  • najlepiej 2 godziny przed jego rozpoczęciem; przed nieplanowanym wysiłkiem fizycznym należy spożyć dodatkową porcję cukrów prostych (20––30 g/30 min wysiłku), rozważyć ewentualną redukcję dawki insuliny podawanej po wysiłku;
  • należy unikać wstrzykiwania insuliny w kończyny, które będą obciążone wysiłkiem, w przypadku, gdy wysiłek fizyczny rozpoczyna się 30–60 minut od momentu jej wstrzyknięcia.
 
autor: Paulina Gryz-Ryczywolska
Piśmiennictwo
  1. Bajorek S.A., Morello C.M. Effects of dietary fiber and lowglycemic index diet on glucose control in subjects with type 2 diabetes mellitus. Ann. Pharmacother. 2010; www.theannals. com, DOI 10.1345/aph.1P347.
  2. Siram A.T., Yanagisawa R., Skamagas M.M. Weight management in type 2 diabetes mellitus. Mt. Sinai J. Med. 2010; 77: 533–548.
  3. American Diabetes Association: Nutrition recommendations and interventions for diabetes [Position Statement]. Diabetes Care 30 (Suppl. 1): S48–S65, 2007
  4. Brand-Miller JC, Petocz P, Colagiuri S: Meta-analysis of low-glycemic index diets in the management of diabetes: response to Franz. Diabetes Care 26:3363–3364; authorreply 3364–3365, 2003
  5. Franz MJ, Bantle JP, Beebe CA, Brunzell JD, Chiasson JL, Garg A, Holzmeister LA, HoogwerfB,Mayer-Davis E, Mooradian AD, Purnell JQ, Wheeler M: Nutrition principles and recommendations in diabetes. Diabetes Care 27(Suppl. 1):S36–S46, 2004
  6. Payne ML, Craig WJ, Williams AC: Sorbitol is a possible risk factor for diarrhea in young children. J Am Diet Assoc 97:532–534, 1997
  7. Mezitis NH, Maggio CA, Koch P, Quddoos A, Allison DB, Pi-Sunyer FX: Glycemic effect of a single high oral dose of the novel sweetener sucralose in patients with diabetes. Diabetes Care 19:1004–1005, 1996
  8. Haffner SM, Lehto S, Ronnemaa T, Pyorala K, Laakso M: Mortality from coronary heart disease in subjects with type 2 diabetes and in nondiabetic subjects with and without prior myocardial infarction.NEngl J Med 339:229–234, 1998
  9. Trichopoulou A, Psaltopoulou T, Orfanos P,Hsieh CC, Trichopoulos D: Low-carbohydrate-high--protein diet and long-term survival in a generalpopulation cohort. Eur J ClinNutr 61:575–581, 2006
  10. Wang C, Harris WS, Chung M, Lichtenstein AH, Balk EM, Kupelnick B, Jordan HS, Lau J: n-3 Fatty acids from fish or fish-oil supplements, but not alpha-linolenic acid, benefit cardiovascular disease outcomes in primary- and secondary-prevention studies:a systematic review. Am J ClinNutr 84:5–17, 2006
  11. Gougeon R, Marliss EB, Jones PJ, PencharzPB,Morais JA: Effect of exogenous insulin on protein metabolism with ifferingnonprotein energy intakes in type 2 diabetes mellitus. Int J ObesRelatMetabDisord 22:250–261, 1998
  12. Gannon MC, Nuttall JA, Damberg G, Gupta V,Nuttall FQ: Effect of protein ingestion on the glucose appearance rate in eople with type 2 diabetes. J ClinEndocrinolMetab 86:1040–1047, 2001
  13. Toeller M, Buyken A, Heitkamp G, BramswigS,Mann J, Milne R, Gries FA, Keen H: Protein intake and urinary albumin xcretion rates in the EURODIAB IDDM Complications Study. Diabetologia 40: 1219–1226, 1997
  14. Zinman B, Ruderman N, Campaigne BN, Devlin JT,Schneider SH: Physical activity/exercise and diabetes. Diabetes Care 27 (Suppl. 1): S58–S62, 2004
  15. Sigal RJ, Kenny GP, Wasserman DH, Castaneda-Sceppa C, White RD: Physical activity/exercise and type 2 diabetes: a consensus statement from the American Diabetes Association. Diabetes Care 29:1433–1438, 2006
  16. Boule NG, Haddad E, Kenny GP, Wells GA, SigalRJ:Effects of exercise on glycemic control and body mass in type 2 diabetes mellitus: a meta-analysis of controlled clinical trials. JAMA 286:1218–1227,2001
Facebook Pinterest Instagram e-mail
Powrót