Anoreksja - potencjalne śmiertelne zaburzenie odżywiania

Żywienie w chorobach

W dobie ówczesnego świata szczupłość staje się synonimem silnej woli i perfekcjonizmu. Presja, jaką wywierają media narzucając często nierealistyczny wzór kobiety, skutkuje dużą liczba zdrowych osób stosujących różnego rodzaju diety odchudzające i/lub intensywne ćwiczenia fizyczne, skupiających w ten sposób swoją uwagę przede wszystkim na wadze i własnym wyglądzie zewnętrznym.

Zaburzenia jedzenia są chorobami psychosomatycznymi, którymi dziewczęta i kobiety dotknięte są dziesięć razy częściej niż mężczyźni, a zaczyna się to zwykle między 14 a 25 rokiem życia. Wśród zaburzeń odżywiania wyróżnia się jadłowstręt psychiczny (anoreksję) oraz żarłoczność psychiczną (bulimę)[1].

Anoreksja nie jest zaburzeniem, które istnieje od niedawna, nie jest też fanaberią młodych dziewcząt ani nieprawidłowo prowadzoną dietą. Anoreksja jest zaburzeniem, w którym choruje zarówno dusza, jak i ciało.

Obecnie zauważa się coraz większy wzrost liczby osób chorujących na zaburzenia odżywiania. Wzrastająca liczba osób z rozpoznaniem jadłowstrętu psychicznego jest związana zarówno z trafną diagnozą i wrażliwością klinicystów, oraz także z faktem pojawiającego się coraz częściej u młodych dziewcząt i kobiet słabego wewnętrznego poczucia bezpieczeństwa, własnej wartości i wsparcia ze strony bliskich, słabego poczucia kontroli nad swoim życiem oraz braku zaufania do siebie i własnych możliwości, które w normalnych warunkach pozwoliłyby oprzeć się negatywnym wpływom stresu [1].

Czy jest anoreksja i jakie są kryteria jej rozpoznania?

Pojęcie anoreksja z greckiego oznacza an – brak i orexia– apetytu i jest ogólnym określeniem na brak łaknienia lub awersje do spożywania pokarmów. Jednak w dzisiejszych czasach badacze zgadzają się, że to sformułowanie jest tyko w połowie właściwym określeniem. Dlatego też jego używanie nie jest do końca właściwe w odniesieniu do jednostki chorobowej, która manifestuje się odmową przyjmowania posiłków. W rzeczywistości osoby cierpiące na jadłowstręt psychiczny publicznie zaprzeczają jakoby czuły głód, jednak przynajmniej na początku choroby niemal nieustanie odczuwają głód i walczą z jego symptomami [3].

Współczesny międzynarodowy system klasyfikacji ICD-10 definiuje anoreksje nerwowe tak:

jadłowstręt psychiczny (anorexianervosa) jest zaburzeniem charakteryzującym się celową utratą wagi wywołaną i/albo podtrzymywaną przez pacjenta. Jadłowstręt psychiczny stanowi niezależny zespół w następującym znaczeniu:

  • kliniczne objawy zespołu są łatwo rozpoznawalne, a samo rozpoznanie jest rzetelne- w rozpoznaniu klinicyści osiągają wysoką zgodność;
  • badania katamnestyczne wykazują, że spośród pacjentów, którzy nie powrócili do zdrowia, ujawnia nadal te same objawy jadłowstrętu psychicznego w postaci przewlekłej [4].

Anoreksja jako zaburzenie psychiczne ma również swoje miejsce w klasyfikacji zaburzeń psychicznych (DSM-IV-TR), które zostały opracowane w 2000 roku przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne. System ten dokonuje ponadto rozróżnia 2 typy jadłowstrętu psychicznego:

  • typ restrykcyjny (restrictingtype): w obrazie klinicznym anoreksji nie stwierdza się regularnych epizodów nie kontrolowanego objadania się i zachowań związanych z usuwaniem pokarmu z organizmu za pomocą wymiotów i stosowania środków przeczyszczających
  • typ bulimiczny (bingeeating/purgingtype): w obrazie klinicznym anoreksji stwierdza się epizody regularnego nie kontrolowanego objadania się lub zachowania związane z usuwaniem pokarmu z organizmu za pomocą wymiotów i stosowania środków przeczyszczających

Kryteria diagnosytyczne jadłowstrętu psychicznego według ICD-10 i DSM-IV różnią się nieco od siebie. W tabeli poniżej przedstawiamy obydwa kryteria [5].

KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE JADŁOWSTRĘTU PSYCHICZNEGO WG ICD-10 KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE JADŁOWSTRĘTU PSYCHICZNEGO WG DSM-IV
  • Masa ciała utrzymuje się na poziomie, co najmniej 15% poniżej oczekiwanej (z dwojakiego powodu: utraty wagi lub dlatego, że nie osiągnęła ona dotychczas wartości należnej) lub wskaźnik masy ciała Queteleta (waga (kg)/ [wzrost(m)] do kwadratu) wynosi 17,5, lub mniej.
  • Utrata masy ciała jest spowodowana unikaniem „kalorycznych pokarmów”, a ponadto stosowana jest jedna z wymienionych czynności: przeczyszczanie, wyczerpujące ćwiczenia fizyczne, prowokowanie wymiotów, stosowanie leków tłumiących łaknienie i/lub środków moczopędnych.
  • Zaburzone jest wyobrażenie własnego ciała, które przyjmuje postać specyficznego zespołu psychopatologicznego, gdzie obawa przed otyłością występuje w formie natrętnej myśli nadwartościowej.
  • Dochodzi do zaburzeń hormonalnych. Co w przypadku kobiet przejawia się zatrzymaniem miesiączki, natomiast u mężczyzn- spadkiem zainteresowań seksualnych i potencji.
  • Wczesny początek, czyli pojawiający się przed okresem pokwitania, może powodować opóźnienie lub zahamowanie (wzrost ulega zatrzymaniu, u dziewcząt nie rozwijają się piersi i występuje pierwotny brak miesiączek, u chłopców narządy płciowe pozostają wstanie dziecięcym) pokwitania;
  • Odmowa utrzymania masy ciała na/lub powyżej granicy 85% wagi minimalnej dla określonego wieku i wzrostu lub brak należnego przyrostu wagi w okresie wzrastania prowadzący do utrzymania masy ciała poniżej 85% wagi należnej.
  • Odczuwany intensywny lęk przed przybraniem na wadze lub otyłością pomimo utrzymującej się rzeczywistej widocznej niedowagi.
  • Zaburzenie sposobu spostrzegania i doświadczania swojej wagi i kształtu ciała, przejawiające się trudnościami w zakresie wpływu na ciężar i kształt ciała na podstawie własnej oceny lub zaprzecza znaczeniu niskiej masy ciała.
  • U kobiet miesiączkujących, nieobecność przynajmniej trzech kolejnych cykli menstruacyjnych.
Anoreksja – występowanie

Anoreksja występuje 10-20 krotnie częściej u dziewcząt niż u chłopców. Mniejsza zachorowalność w grupie chłopców może tłumaczyć przeżywaniem przez nich mniejszego stresu związanego z okresem biologicznego dojrzewania, które zaczyna się później niż u dziewcząt. Chłopcy nie są również poddawani tak silnej presji społecznej związanej z kształtem i wymiarem swojego ciała[6].

Znacznie częstsze zachorowanie w grupie dziewcząt tłumaczy się za pomocą czynników o następującym charakterze:

  • fizjologicznym: zmiana kształtu ciał w okresie dojrzewania, która wynika z przyrostu tkanki tłuszczowej, co często wzburza obawę przed otyłością;
  • psychologicznym: zaburzona potrzeba rywalizacji;
  • seksualnym: przejęcie nowych ról społecznych i adekwatnych do nich oczekiwań, co nie koniecznie musi wiązać się z pozytywnym nastawieniem a odmowa przyjmowania pokarmów może opóźnić ten proces;
  • feministycznym: przemysł kosmetyczny, odzieżowy czy spożywczy zarabia na niezadowoleniu kobiet z ich własnych ciał, często je podsycając i tym samym skazując kobiety na ciągłą walkę o utrzymanie i kształtowanie własnych standardów piękna w oparciu o komercyjne wzory;

Anoreksja osiąga swoje apogeum pomiędzy 15 a 19 rokiem życia, a spadek liczby zachorowań odnotowuje się zarówno przed jak i po okresie dojrzewania. W przypadku dzieci częściej mamy do czynienia z niepełnym, subklinicznym obrazem anoreksji, a także innymi formami zaburzeń odżywiania się takimi jak emocjonalne unikanie jedzenia czy jedzenie wybiórcze [7].

U osób będących po okresie dorastania, zaburzenia odżywiania pojawiają się najczęściej w okresie ciąży i porodu. Dochodzi wtedy do zmian w kształcie i rozmiarze ciała. Konieczne jest prowadzenie określonej diety, a przy jednoczesnej obecności czynników predysponujących, ciąża i okres poporodowy może okazać się czynnikiem spustowym wyzwalającym zaburzone zachowania związane z jedzeniem.

Badania dowodzą, że im starsze są dziewczęta chorujące na zaburzenia odżywiania, tym bardziej dążą do szczupłości, cechuje je większe poczucie bezwartościowości, perfekcjonizm, niezadowolenie z własnego wyglądu, trudności w rozpoznawaniu własnych emocji i potrzeb oraz nawiązywaniu pozytywnych relacji z ludźmi [8].

Czynniki ryzyka wystąpienia anoreksji

Omawiając czynniki zwiększające prawdopodobieństwo wystąpienia anoreksji należy brać pod uwagę zarówno cechy osobowości, sytuacje rodzinną, wydarzenia, które spotkały osobę w życiu, jak i oczekiwania społeczno-kulturowe.

Czynniki psychologiczne

  • obniżona i chwiejna samoocena
  • poczucie kontroli nad zdarzeniami
  • problemy w podejmowaniu decyzji
  • skłonność do tłumienia emocji
  • niska oporność na stres
  • niedostosowanie społeczne
  • perfekcjonizm

Czynniki rodzinnie

  • występowanie w rodzinie zaburzeń afektywnych
  • występowanie w rodzinne zaburzeń odżywiania
  • nadużywanie alkoholu
  • konflikty rodzinne
  • niska spójność rodzinny
  • trudności w wyrażaniu uczuć
  • przecenianie społecznych oczekiwań

Czynniki kulturowe

  • ideał szczupłej sylwetki
  • społeczne oczekiwania atrakcyjności

Czynniki indywidualne

  • zaburzony obraz samego siebie
  • silna potrzeba osiągnięć
  • doświadczenie nadużywania seksualnego
  • otyłość
Anoreksja – objawy

Anorexianervosa może objawiać się pod postacią epizodyczną, jednorazową, średnio- przewlekłą charakteryzującą się nawrotami przeplatanymi okresami remisji oraz może mieć charakter chroniczny-niesłabnący, aż do zejścia śmiertelnego (Ziółkowska, 2001). Objawy anoreksji są bardzo zróżnicowane często o niejednoznacznym charakterze. Przejawiają się na płaszczyźnie psychologicznej i fizjologicznej, doprowadzając do zmian zarówno w zachowaniu, jak i w fizjologicznym funkcjonowaniu organizmu.

Przyczyna tych zmian może być trudna do ustalenia często, nie wiadomo, które z nich wynikają z przebiegu samego zaburzenia, a które występują jeszcze przed jego pojawieniem się.

Uważa się, że specyficzne czynniki psychospołeczne zapoczątkowują proces odchudzania się i utraty wagi dając chorej poczucie sukcesu, satysfakcji i kontroli, co wzmacnia nie tylko kontynuowanie tych zachowań, ale także lęk przed przytyciem. Kiedy odchudzanie dostarcza anorektyczce silnych pozytywnych wzmocnień dochodzi do intensywnego ograniczenia jedzenia prowadzącego do wyniszczenia i rozwinięcia się pełnego obrazu anorexianervosa [7].

Wieloczynnikowy model etiologiczny pozwala zobaczyć anoreksję jako procesy podtrzymywane przez swoiste i nieswoiste dla zaburzeń mechanizmy, które pojawiają się u osób o pewnej predyspozycji w określonych warunkach społeczno-kulturowych. Wyróżnia się trzy grupy czynników takie jak: predysponujące, wyzwalające i podtrzymujące, które wpływają na rozwój kolejnych etapów zaburzenia [7]:

Czynniki predysponujące:

  • ogólne niezadowolenie z siebie i życia spowodowane na skutek konfliktów związanych z osiąganiem autonomii, dysfunkcjonalnych relacji rodzinnych, niepowodzeniach lub stresach związanych ze szkołą i doświadczeniami społecznymi, tendencji do perfekcjonizmu oraz nadużycia seksualnego w dzieciństwie
  • biologiczne i fizjologiczne predyspozycje wyznaczające podatność na zranienia, do których należą: temperament, poziom aktywności oraz parametry związane z przeżywaniem i odczuwaniem głodu

Czynniki wyzwalające, określające czas wystąpienia choroby

  • uwagi na temat wyglądu, wagi i ciała pochodzące od najbliższego otoczenia chorej oraz obserwowanie zachowań związanych z odchudzaniem u rówieśników
  • trudne sytuacje życiowe, utraty i separacji od rodziny

Czynniki podtrzymujące symptomy

  • pojawiające się dolegliwości ze strony układu pokarmowego, pozytywne objawy postu, które prowadzą do dalszego ograniczenia spożywania pokarmu, pogłębiają zaburzony obraz ciała i wzmacniają lęk przed przytyciem
  • czynniki, które wiążą się z poczuciem sukcesu wynikającym z kontroli jedzenia, pokonania głodu i pokus związanych z jedzeniem, wzmacniają poczucie własnej wartości
  • czynniki rodzinne, które wzmacniają nieprawidłowe zachowania związane z jedzeniem należą do nich: koncentracja na objawach pacjentki, reorganizacja funkcjonowania rodziny zmierzająca do „trzymania się razem”, rezygnacja z kontaktów społecznych oraz zmniejszenie konfliktów rodzinnych i małżeńskich ze względu na chorobę dziecka

 

autor: Paulina Gryz-Ryczywolska

 

Literatura
  1. Van Hoeken D., Seidell J., Hoek H. W.: Epidemiology.W: The handbook of Eating Disoders. Treasure J.,Schmidt U., van Furth E. (red.), Second edition, JohnWiley & Sons Ltd., West Sussex 2003, 11-35.
  2. Ziółkowska B.,(2001).Ekspresja Syndromu Gotowości Anorektycznej u Dziewcząt w Stadium Adolescencji. Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora.
  3. Pilecki M.: Historia zaburzeń odżywiania. W: Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania. Józefik B. (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1999, 11-30.
  4. Pużyński, Wciórka J.(2000). Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania wg ICD-10. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne. Kraków: Vesalius.
  5. Bilikiewicz A.(red.) (2004). Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
  6. Namysłowska I.(1997). Gdy cierpi ciało i choruje dusza. Charaktery (15) 43 , s.12-17.
  7. Józefik B.(1999). W stronę integracji pojęć. W: Józefik B.(1999). Anoreksja i bulimia psychiczna. Rozumienie i leczenie zaburzeń odżywiania się. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  8. Latalski M., Skórzyńska H., Pawłowska B., Sokół M., Pacian A., Szpakowska A., Małaj G.(2004). Wiek a zaburzeniaodżywiania u kobiet. Zdrowie Publiczne, 114 (2) s.141-144.
Facebook Pinterest Instagram e-mail
Powrót