ABC alergii. Czyli co warto wiedzieć.

Żywienie w chorobach

ABC alergii. Czyli co warto wiedzieć.

Częstość występowania alergii na świecie ciągle rośnie. W zależności od regionu na choroby alergiczne cierpi 10-30% populacji. W porównaniu z innymi regionami Europy Polska należy do najbardziej dotkniętych tym problemem zdrowotnym krajów (obok Wlk. Brytanii i Niemiec). Analiza danych z ostatnich 20 lat wskazuje, że utrzymuje się się wzrost zachorowań na alergię. Zdaniem ekspertów, nie ma dużych szans, by w najbliższej przyszłości zmniejszyło się występowanie chorób uczuleniowych w naszym kraju. 

Coraz więcej mam zgłasza się do lekarza z podejrzeniem alergii u swojej pociechy. Jest grupa osób, która w życiu dorosłym zaczyna obserwować objawy mogące świadczyć o reakcji alergicznej. Ale jak rozpoznać alergię? Kiedy zacząć się niepokoić i czy każda zmiana skórna u naszego maluch to alergia? Poniżej postaram się odpowiedzieć na niektóre pytania.

Co to jest ta alergia?

Samo słowo „alergia” wywodzi się z języka greckiego, gdzie „allon argon” oznacza „zmieniony, odbiegający od normy sposób reagowania”. A więc alergia polega na nadmiernej, nieprawidłowej reakcji układu immunologicznego na występujące w środowisku obce dla organizmu substancje, określane jako alergeny, które w normalnych warunkach powinien on ignorować. U osób zdrowych substancje te nie powodują żadnych dolegliwości, natomiast u osób uczulonych są przyczyną szeregu nieprzyjemnych, a niekiedy nawet groźnych dla zdrowia reakcji.

W reakcjach alergicznych uczestniczy układ odpornościowy, na który składają się między innymi komórki: granulocyty kwasochłonne, mastocyty i limfocyty, a także przeciwciała, w tym immunoglobuliny klasy E (IgE).

Alergia to reakcja nabyta. Oznacza to, że pojawia się tylko po kontakcie z czynnikiem wywołującym, czyli alergenem, i tylko wtedy gdy komórki układu immunologicznego nauczyły się go rozpoznawać. Kolejny kontakt z alergenem wywołuje gwałtowną reakcję, w przebiegu, której dochodzi do uwalniania histaminy, substancji odpowiedzialnej za znaczną część objawów związanych z alergią. W niektórych przypadkach uczulenie rozwija się po kilkukrotnym kontakcie z alergenem, w innych powstaje po latach powtarzającego się narażenia na określony czynnik.

Ocena ryzyka występowania choroby alergicznej

Wśród wielu czynników określających ryzyko występowania choroby największe znaczenie w codziennej praktyce ma zawsze wywiad rodzinny. Należy wiedzieć, że ryzyko wystąpienia alergii jest większe zawsze, gdy choć u jednego członka najbliższej rodziny (rodzica, rodzeństwa) występuje choroba alergiczna. W tabeli poniżej przedstawiono ryzyko choroby alergicznej w zależność od jej występowania u członków rodziny.

Rodzice lub rodzeństwo bez objawów alergii

5-15%

Objawy alergii u jednego z rodziców

20-40%

Objawy alergii u jednego z rodzeństwa

25-35%

Objawy alergii u obojga rodziców

40-60%

Objawy takiej samej choroby atopowej u obojga rodziców

50-80%

Diagnostyka choroby alergicznej

W diagnostyce alergii ważną role odgrywa szereg objawów i testów. Bo nie każdy przewlekły katar czy wyprysk skórny to objawy choroby alergicznej.

W pierwszej kolejności najważniejszy jest wywiad alergologiczny. Taki wywiad obejmuje ustalenie rodzinnej predyspozycji do występowania chorób alergicznych oraz skłonności do alergicznej reakcji w przeszłości. Do objawów, które mogą sugerować reakcję alergiczną należą:

  • sezonowe lub całoroczne nieżyty nosa, 
  • zapalenia spojówek,
  • pokrzywki,
  • duszności,
  • biegunki,
  • zaparcia.

Wywiad rodzinny, osobniczy oraz badanie przedmiotowe pacjenta, wskazujące na występowanie alergii, są wskazaniem do wykonania badań diagnostycznych, wycelowanych na konkretne alergeny.

BADANIA DIAGNOSTYCZNE

W każdym przypadku zaobserwowania niewyjaśnionych objawów chorobowych należy przeprowadzić dokładną diagnostykę u kompetentnego specjalisty. Dla potwierdzenia rozpoznania alergii stosuje się różnorakie rodzaje badań. Do badań wykorzystywanych w diagnostyce choroby atopowej należą oznaczenie całkowitego IgE, testy skórne i testy prowokacyjne.

Oznaczenie IgE w surowicy

Jednym ze sposobów diagnostyki jest oznaczenie we krwi stężenia swoistych przeciwciał, tzw. immunoglobulin klasy E (IgE). Badania umożliwiające wykrycie swoistych IgE, najwygodniej jest wykonać w pakietach (dostępne są np. panel drzew, panel pokarmowy czy panel atopowy), skierowanych przeciwko wielu alergenom podczas jednego badania. Oznaczenie IgE swoistych dla konkretnych alergenów jest podstawowym badaniem laboratoryjnym stosowanym w diagnostyce alergologicznej. Może być wykonywane u chorych w każdym wieku, u pacjentów u których nie można wykonać testów skórnych i nie można odstawić leków przeciwalergicznych.

Oznaczenie swoistych IgE może obywać się za pomocą:

  • pojedynczych alergenów wykrywanych testami III generacji, co znacząco zwiększa możliwości diagnostyczne, pozwalając jednocześnie wcześniej wykryć alergię, monitorować rozwój choroby czy różnicować choroby alergiczne od innych schorzeń o podobnych objawach. Dzięki wykorzystaniu testów III generacji można też zatrzymać tzw. „marsz alergii” (polega na dokonującej się wraz z wiekiem zmienności narządowej manifestacji alergii)
  • alergenów w panelach, co pozwala na wykrycie swoistych IgE skierowanych przeciwko wielu alergenom podczas jednego badania (np. mieszanka traw późnych, mieszanka pleśni, mieszanka żywności)
  • systemu PolyCheck, w którego odczycie zastosowano komputerową analizę i przetwarzanie wyników. Dostępne są 3 panele po 20 alergenów każdy – skomponowane według zestawów najczęściej zlecanych dla lekarzy (pokarmowy, oddechowy, pediatryczny/mieszany)
Testy skórne

Punktowe testy skórne, śródskórne lub płatkowe (naskórne). W przypadku testów skórnych wzorcowy antygen nanoszony jest na zadrapaną uprzednio powierzchnię skóry przedramienia lub pleców. Wynik testu odczytywany jest po 15 minutach, po zmierzeniu średnicy powstającego bąbla i otoczki rumieniowej. Do celów porównawczych wykonuje się próbę z roztworem histaminy podanym w identyczny sposób. Reakcja na alergen pod postacią rumienia i bąbla jest wskaźnikiem liczby przeciwciał aktywowanych do udziału w tej odpowiedzi. Wynik testów zależy również od zdolności do uwalniania mediatorów oraz od stopnia wrażliwości tkanek na ich działanie.

Test prowokacji

W przypadku tych badań diagnostycznych możemy wyróżnić ich kilka rodzajów: testy wziewne, donosowe czy prowokację pokarmową.

  • Testy prowokacyjne, donosowe. Polegają na podaniu badanego alergenu w postaci inhalacji lub aplikacji na małżowinę dolną w jamie nosowej. Następnie ocenia się stopień reakcji błony śluzowej nosa na podane substancje. Testy te są pomocne w diagnostyce na alergeny wziewne lub w alergii zawodowej.
  • Test prowokacji spojówek – wyciągi alergenowe o wzrastającym stężeniu zakrapla się do worka spojówkowego jednego oka, a rozcieńczalnik do drugiego. Zaczerwienienie, świąd wskazują na prawdopodobieństwo uczulenia na dany alergen.
  • Dooskrzelowe testy wziewne – testy służą do oceny reaktywności dolnych dróg oddechowych na alergen zastosowany do danej prowokacji, a także do oceny nieswoistej nadreaktywności oskrzeli, np. w teście prowokacji histaminą lub zimnym powietrzem.

Objawy alergii

Pierwsze zetknięcie organizmu z alergenem powoduje, że zaczyna on wytwarzać przeciwciała IgE i staje się gotowy do wyprodukowania dużej ilości immunoglobin odpornościowych. Przeciwciała mają zdolność rozpoznawania cząsteczek, które znajdują się w naszym organizmie, np. elementów pleśni obecnych w powietrzu. Odbierają ją jako cząsteczkę obcą i zagrażającą organizmowi i z tego powodu rozpoczynają proces ich niszczenia. Organizm chcąc bronić się przed inwazją negatywnych cząsteczek ulega stanowi zapalnemu, objawiającemu się np. obrzękiem i wysypką.

W zależności od typu schorzenia, dominacji narządowej oraz cech osobniczych uwalnianie mediatorów alergii może manifestować się różnorodnie. Reakcja rzadko jest reakcją ogólnoustrojową. Często proces ten zostaje ograniczony do określonego układu, narządu, tkanki.

Omawiając objawy alergii można je podzielić biorąc pod uwagę obszar, który zajmują. W ten sposób dochodzimy do podziału chorób alergicznych i ich objawów.

ALERGICZNY NIEŻYT NOSA

Alergiczny nieżyt nosa to jedna z najczęstszych objawów choroby alergicznej.  Jest to zapalenie błony śluzowej nosa, czyli warstwy komórek wyściełającej jamy nosowe od środka, spowodowane reakcją alergiczną. Typowym objawem alergii jest wyciekanie z nosa wydzieliny. Wydzielina ta jest najczęściej jest ona wodnista, jednak jeśli katar przewleka się, staje się gęstsza i zatyka przewody nosowe, powodując dyskomfort, poczucie utrudnionego oddychania. Oprócz tego możemy często kichać, a wydzielina spływająca po tylnej ścianie gardła podrażnia je i wywołuje odruch kaszlowy. Możemy odczuwać swędzenie nosa, oczu, uszu, gardła i podniebienia. Mogą wystąpić problemy z rozpoznawaniem zapachów. Wszystkie objawy alergii nasilają się w nocy i o poranku.

Katar alergiczny może pojawiać się okresowo lub występować stale. Okresowy jest zazwyczaj wyrazem uczulenia na pyłki pojawiające się we wdychanym powietrzu czasowo, np. w okresie pylenia traw czy drzew. Katar stały, przewlekły jest zazwyczaj spowodowany alergenem stale obecnym w naszym środowisku życia, np. sierścią zwierząt, odchodami roztoczy.

ALERGIA SKÓRNA

Ten rodzaj alergii może objawiać się pod różnymi postaciami, takimi jak:

  • Pokrzywka
  • Atopowe zapalenie skóry AZS
  • Kontaktowe zapalenie skóry
Pokrzywka

Wysypka pokrzywkowa spowodowana jest zapalnym obrzękiem skóry na skutek rozszerzenia i zwiększenia przepuszczalności naczyń krwionośnych. Charakterystyczną cechą jest bąbel pokrzywkowy. Jest on białawy lub różowy, otoczony przez zaczerwienienie i lekko uniesiony ponad powierzchnię skóry. Bąble mogą się zlewać i tworzyć rozmaite kształty. Mogą swędzieć lub piec.

Wysypka pojawia się w ciągu kilku minut do kilku godzin po kontakcie z substancją uczulającą, rzadziej po dłuższym czasie. Charakterystycznym objawem alergii jest to, że wysypka „wędruje”, tzn. jej kształty zmieniają się. Zazwyczaj zanika sama w ciągu doby.

Jej przyczyną mogą być pokarmy, dodatki do żywności, leki, alergeny wziewne, jady owadów oraz wiele innych czynników.

Atopowe zapalenie skóry AZS

Atopowe zapalenie skóry dotyka dzieci, jak i dorosłych. Jest procesem alergicznego zapalenia skóry i należy do najczęstszych jej chorób. Podstawowym objawem alergii jest swędzenie skóry, nasilające się szczególnie wieczorem i w nocy. Osoba chora często się drapie co prowadzi do obtarć i ran naskórka. Swędzenie pojawia się pod wpływem zmian temperatury, suchego powietrza, emocji i ekspozycji na alergen.

  • U małych i większych dzieci oraz u młodzieży i dorosłych objawy alergii wyglądają nieco inaczej.
  • U mniejszych dzieci można obserwować grudki na zaczerwienionej skórze pojawiające się na twarzy, głowie i kończynach.
  • U starszych dzieci można zauważyć grudkowate, łuszczące zmiany w zgięciach kolan i łokci, nadgarstkach i kostkach oraz na szyi.
  • U dorosłych i młodzieży w podobnej lokalizacji występują miejsca zgrubiałego i nadmiernie pomarszczonego naskórka, grudki na skórze.

Rozpoznanie atopowego zapalenia skóry lekarz ustala, gdy objawy alergii w postaci zmian skórnych utrzymują się przewlekle i nawracają, występuje swędzenie i atopia.

Kontaktowe zapalenie skóry

Jest to nadmierna reakcja skóry na bezpośredni jej kontakt z substancją chemiczną. Reakcja ta jest miejscowa, to znaczy, że objawy alergii pojawiają się w miejscu zetknięcia skóry z alergenem, którym mogą być rozmaite rzeczy. Do najczęstszych należą: nikiel, chrom, kobalt, substancje chemiczne, zapachowe, konserwanty (podłoże leków i kosmetyków), leki, barwniki, lanolina.

Objawy alergii pojawiają się w postaci pęcherzyków i grudek na zaczerwienionej, rumieniowej skórze. Są swędzące. Objawy te pojawiają się szybko po kontakcie z substancją alergenną lub po wielokrotnym narażaniu skóry na jej działanie, w niewielkim stężeniu.

ALERGICZNE CHOROBY OCZU

Objawem świadczącym o alergicznym podłożu zapalenia spojówek jest swędzenie oczu. Oprócz tego możemy odczuwać kłucie, pieczenie, uczucie piasku pod powiekami. Alergiczne zapalenie spojówek często występuje razem z katarem alergicznym. 

Najczęściej chorują młodzi dorośli, z wiekiem objawy alergii zmniejszają się. Choroba pojawia się nagle, a objawy alergii najczęściej zanikają samoistnie w ciągu 2-3 dni, gdy nie kontaktujemy się z alergenem.

Alergie krzyżowe

Alergia krzyżowa polega na tym, że u osoby, która jest już uczulona na jeden alergen, niepożądana reakcja może się pojawić także po kontakcie z innym alergenem. Wszystko przez podobieństwa strukturalne w budowie chemicznej alergenów wziewnych, kontaktowych i pokarmowych. Białka obecne w pyłkach roślin bywają identyczne lub bardzo zbliżone pod względem budowy chemicznej do niektórych alergenów pokarmowych. Wobec tego przeciwciała IgE wytwarzane przez układ immunologiczny w odpowiedzi na kontakt z alergenem mogą nie rozpoznać różnic w budowie poszczególnych antygenów i potraktować je tak samo. Dochodzi do atakowania wszystkich podobnych do siebie białek, czego skutkiem jest współwystępowanie objawów alergii u osób wykazujących jednoczasową nadwrażliwość na alergeny pokarmowe, wziewne i kontaktowe.

Klasyczne alergiczne reakcje krzyżowe zachodzą przede wszystkim pomiędzy pyłkami roślin oraz niektórymi owocami i warzywami a dotyczą zwykle chorych z objawami alergicznego nieżytu nosa i astmy oskrzelowej. Objawy alergii krzyżowej mogą wywołać również niespokrewnione gatunki roślin, lateks i owoce, roztocze kurzu domowego i owoce morza, wieprzowina i sierść kota, a także mleko krowie i pochodzące od innych ssaków oraz jaja kurze i inne, np. przepiórcze, kacze, indycze, perlicze czy nawet strusie.

W tabeli przedstawiona najczęstsze reakcje krzyżowe alergii:

Podstawowy alergen

Alergeny z którymi może krzyżować

Bylica

brzoza, drzewo oliwne, trawy, zboża, ambrozja, rumianek, nagietek, słonecznik, 

owoce: jabłko, gruszka, śliwka, brzoskwinia, 

kiwi, mango, 

warzywa: groch, marchewka (surowa), seler, pomidor (surowy), papryka

przyprawy: anyż, curry, koper, pieprz, kminek, kolendra, orzech ziemny i inne orzechy, 

lateks

Brzoza

buk, dąb, olcha, jesion, leszczyna, kasztan, drzewo oliwne, topola, trawy, zboża, bylica, 

rumianek, 

owoce: jabłko, gruszka, śliwka, brzoskwinia, banan, kiwi, liczi, mango, pomarańcza, 

warzywa: marchewka (surowa), ziemniak (surowy), seler, soja, pomidor (surowy), 

przyprawy: anyż, curry, papryka, pieprz, kminek, kolendra,

orzechy, mak 

lateks

Leszczyna

pyłek drzew brzozy, olszy, dębu, grabu, buku

orzech laskowy

Trawy i zboża

brzoza, jesion, drzewo oliwne, rzepak, bylica, słonecznik, owoce: jabłko, gruszka, śliwka, brzoskwinia, kiwi, melon, warzywa: seler, pomidor (surowy), cebula, 

mąki (żyto, pszenica, owies), ryż, 

lateks

Roztocza kurzu domowego

skorupiaki: krewetki, kraby, ostrygi, ślimaki

Seler

brzoza, trawy i zboża, bylica, ambrozja, 

owoce: jabłko, gruszka, mango, melon, 

warzywa: ogórek, marchewka (surowa), pomidor (surowy),  papryka,

przyprawy: pieprz, kminek, kolendra, koper, 

lateks

Lateks

brzoza, trawy i zboża, bylica, ambrozja, 

owoce: śliwka, brzoskwinia, banan, kiwi, mango, melon, papaja, awokado, 

warzywa: ziemniak (surowy), seler, pomidor (surowy), orzech ziemny, kasztan jadalny, 

fikus

 

Modyfikacje żywieniowe w zapobieganiu alergii

Na podstawie aktualnego stanu wiedzy możemy wyodrębnić pewne modyfikacje i interwencje żywieniowe, które wpływają na wystąpienie cech choroby alergicznej u dzieci. 

Karmienie mlekiem kobiecym

    Wiemy, że wyłączne karmienie piersią ogranicza ekspozycje na antygeny zewnętrzne, chroni przed infekcjami oraz wpływa na dojrzewanie śluzówki przewodu pokarmowego i rozwój mikrobioty jelit, co wpływa z kolei na modyfikacje odpowiedzi układu immunologicznego, która ogranicza ryzyko rozwoju chorób alergicznych. Dokładna ocena jest niezwykle trudna i dlatego nie dysponujemy do końca spójnymi danymi. Natomiast mimo tego wszyscy eksperci są zgodni, że należy karmić w piersią ze względu na korzyści odżywcze, immunologiczne i psychologiczne. 

Stosowanie mieszanek mlecznych zawierających hydrolizaty białek

    Stosowanie takich mieszanek mlecznych może opóźnić rozwój choroby atopowej lub zapobiec jej wystąpieniu. Dotyczy to szczególne atopowego zapalenia skóry (AZS). Jeśli karmienie mlekiem matki jest niemożliwe w przypadku niemowląt z rodzin obciążonych ryzykiem choroby atopowej przez pierwsze 4 miesiące życia należy stosować preparaty mlekozastępcze a nieznacznym i znacznym stopniu hydrolizy kazeiny.

Probiotyki

    Istnieją przesłanki wskazujące na kluczową rolę zrównoważonej mikrobioty jelitowej w dojrzewaniu układu immunologicznego. Jeśli chodzi o suplementacje probiotykami dostępne są dwa różne zalecenia. Eksperci europejscy nie zalecają stosowania probiotyków w zapobieganiu alergii natomiast Światowa Organizacje Zdrowia (WHO) sugeruje natomiast ich podawanie w następujących przypadkach.

  • U kobiet w ciąży, jeśli u ich dzieci występuje duże ryzyko rozwoju alergii,
  • U kobiet karmiących piersią, jeśli u ich dzieci istnieje duże ryzyko rozwoju alergii,
  • U niemowląt z dużym ryzykiem rozwoju alergii.

Prebiotyki

Eksperci Światowej Organizacji Zdrowia sugerują stosowanie prebiotyków u niemowląt, które nie są karmione piersią, bez względu na ryzyko występowania alergii. Nie zalecają oni jednak stosowania prebiotyków u niemowląt wyłącznie karmionych piersią. 

Na podstawie aktualnego stanu wiedzy nie ma jednak korzyści w zapobieganiu alergii poprzez modyfikacje żywieniowe dotyczące stosowania preparatów sojowych, dietę eliminacyjną w ciąży i w czasie kamienia oraz przedłużanie wprowadzania produktów uzupełniających. 

    Wcześniej powszechnie zalecano opóźnienie wprowadzania produktów uzupełniających w tym pokarmów potencjalnie alergizujących. Natomiast według aktualnych wytycznych nie ma danych naukowych przemawiających za skutecznością późnego wprowadzania tych produktów. Wytyczne te dotyczą zarówno niemowląt karmionych piersią, jak i sztucznie. Nie ma również znaczenia potencjalne działanie alergizujące wprowadzanych produktów, które można wprowadzać w dowolnym czasie po ukończeniu 4. miesiąca życia. 

Leczenie alergii

Niemożliwe jest całkowite wyleczenie alergii, zwykle trwa ona do końca życia, niekiedy tylko objawy mogą ulec wygaszeniu. W sytuacji nasilenia objawów wprowadzane jest leczenie farmakologiczne, a chorym zaleca się unikanie kontaktu z alergenami (ważne, aby chory jak najwięcej wiedział o swojej chorobie, wówczas można uniknąć sytuacji niepotrzebnego narażenia na kontakt z substancją uczulającą). Niestety w przypadku uczulenia na pyłki roślin unikanie alergenu jest znacznie utrudnione

W celu wyleczenia alergii stosuje się immunoterapię swoistą. Odczulanie to proces podawania szczepionek zawierających alergen w schemacie wzrastającego stężenia. Odczulanie ma na celu przede wszystkim zniesienie reakcji chorego na alergen oraz zapobieganie rozwinięcia astmy oskrzelowej.

Z reguły dąży się do miejscowego podawania leków – donosowo, wziewnie, do worka spojówkowego i na skórę. Zaletą takiego podawania leków jest możliwość uzyskania dużego miejscowego stężenia i uniknięcie ogólnoustrojowych działań niepożądanych. Ponadto początek działania leków miejscowych, np. obkurczającego naczynia krwionośne, jest zwykle szybszy niż podanego doustnie. 

Natomiast u chorych z alergią dotyczącą skóry lub z wieloma chorobami alergicznymi (np. astmą i alergicznym nieżytem nosa) konieczne może być zastosowanie leku doustnego – w pierwszym przypadku np. leku przeciwhistaminowego, w drugim przeciwleukotrienowego.

Należy stanowczo podkreślić, iż chory nie powinien sięgać po leki przeciwalergiczne bez konsultacji z lekarzem. Wiele preparatów dostępnych jest bez recepty, ale ich stosowanie na własną rękę może prowadzić do groźnych działań niepożądanych.

Okres stosowania leczenia przeciwalergicznego zależy od nasilenia objawów i rodzaju alergii (np. w ostrej pokrzywce zwykle wystarcza doraźne podanie leków, ale w astmie – zwłaszcza ciężkiej – leki trzeba brać stale). Zwykle po opanowaniu objawów przechodzi się na leczenie podtrzymujące jak najmniejszymi dawkami leków.

 

autor: Paulina Gryz-Ryczywolska

 

 

Facebook Pinterest Instagram e-mail
Powrót