Kwas foliowy, foliany -znaczenie dla organizmu człowieka

Zdrowa dieta

Kiedy w 1946 roku otrzymano kwas foliowy, to na początku wyniki badań nad jego rolą nie wzbudzały takiego zainteresowania,jak w ostatnich 20-25 latach [1]. Kwas foliowy (kwas pteroiloglutaminowy, folacyna) to tak naprawdę witamina B9 czyli grupa folianów. Foliany to ponad 40 związków, w których kwas pteroinowy wiąże się z jedną lub większą liczbą cząsteczek kwasu L-glutaminowego [2,3,4,5,6,7]. Kwas foliowy należy do witamin z grupy B i jest rozpuszczalny w wodzie.

Kwas foliowy jest witaminą o wielokierunkowym działaniu. Bierze udział w syntezie puryn, pirymidyn, powstawaniu kwasów nukleinowych (RNA i DNA), metabolizmie niektórych aminokwasów. Pełni istotną rolę w tkankach, w których zachodzą podziały komórkowe, zwłaszcza w tkankach płodu, w układzie krwiotwórczym, nabłonku przewodu pokarmowego [2,3,4,5].

Prawidłowa przemiana folianów w organizmie zależy od aktywności wielu enzymów. Jednym z kluczowych enzymów niezbędnych do prawidłowych procesów przemian folianów jest reduktaza metylotetrahydrofolianu (MTHFR). Enzym ten odpowiedzialny jest za przekształcanie spożytego kwasu foliowego w jego aktywną postać. W przypadku wystąpienia niekorzystnych wariantów genetycznych C677>T lub A1298>C w genie MTHFR, wysokie stężenie kwasu foliowego w krwioobiegu oznacza, że organizm nie może poradzić sobie z jego przekształcaniem w formę aktywną. Efektem tego może być wystąpienie niedoborów i schorzeń identycznych jak te, które występują w przypadku niedoboru kwasu foliowego. Nasilenie objawów obserwuje się zwykle u osób starszych, gdy sprawność szlaków enzymatyczna organizmu obniża się. U osób z polimorfizmem MTHFR sprawność przemiany kwasu foliowego może być obniżona o ok. 70%.

Zalecane dzienna dawka spożycia kwasu foliowego dla kobiet i mężczyzn w wieku powyżej 19 roku życia wynosi 0,4 mg. W przypadku wystąpienia niekorzystnego wariantu genu MTHFR suplementacja ta nie jest właściwa, ponieważ organizm nie będzie w stanie zmetabolizować tak dużych jego ilości. W przypadku wystąpienia mutacji w MTHFR zaleca się stałą lub powtarzającą się okresowo suplementację aktywną metabolicznie, zmetylowaną formą kwasu foliowego. Osoby z polimorfizmem MTHFR powinny prowadzić co najmniej okresową suplementację aktywną formą kwasu foliowego przez całe życie. Jest to szczególnie ważne, gdyż zapasy kwasu foliowego w organizmie wyczerpują się już po 4 miesiącach od zaprzestania jego spożycia.

Skutki zdrowotne niedoboru folianów

Nawet nieduże niedobory kwasu foliowego mogą mieć istotny wpływ na funkcjonowanie naszego organizmu. Jego niedobór u kobiet w ciąży może wywołać powstanie wad cewy nerwowej u płodu [7,8,9,10]. U osób dorosłych przyczynia się do rozwoju procesów miażdżycowych oraz związanych z nimi schorzeń: choroby niedokrwiennej serca, zawału serca, udaru mózgu, podatności komórek na niekontrolowane zmiany i w konsekwencji rozwoju procesów nowotworowych [8,11].

Niedobór kwasu foliowego wpływa na wystąpienie niedokrwistości makrocytarnej, osteoporozy, problemów dermatologicznych, do zaburzeń pracy mózgu w postaci pogorszenia funkcji poznawczych [12,13,14,15].

Na niedobory folianów są narażone najczęściej kobiety w ciąży, osoby starsze, które zażywają leki mogące wpływać na metabolizm kwasu foliowego, osoby stosujące niewłaściwą dietę, z zaburzeniami wchłaniania witamin, nadużywające alkoholu, palące oraz pijące duże ilości kawy, a także dzieci i młodzież w okresie intensywnego wzrostu [4].

Najczęściej wystąpienie niedoborów folianów związane jest z niewłaściwymi posiłkami lub niedożywieniem towarzyszącym takim stanom chorobowym, jak przewlekłe stany zapalne przewodu pokarmowego z zaburzeniami wchłaniania, choroby o podłożu autoimmunologicznym, czy np. zakażenia przewodu pokarmowego Helicobacterpylori[4,16].

Hiperhomocysteinemia jako skutek niedoborów folianów

Niedobory witamin z gr. B prowadzą do hyperhomocysteinemii czyli podwyższonego stężenia homocysteiny.

Homocysteina jest aminokwasem endogennym (czyli takim który może być syntetyzowany w organizmie) zawierającym siarkę, będącym produktem cyklu biochemicznegometylacji, który jest istotny nie tylko dla procesu powstawania, ale także usuwania homocysteiny [16,8,17,6]. W cyklu metylacji, na różnych etapach, potrzebne są witaminy: kwas foliowy, witaminaB12 i B6 [4, 18].

Obserwuje się zwiększenie całkowitego stężenia homocysteiny w osoczu wraz z wiekiem osób badanych orazróżnice wartości tego stężenia ze względu na płeć [16,17]. U mężczyzn odnotowuje się większe stężenie tego aminokwasu w porównaniu z kobietami. [19,20].

Im mniejsze stężenie homocystetiny w surowicy, tym mniejsze ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych [8,21,17,6]. Wartości 12-30 mmol/l to przedział odpowiadający łagodnie umiarkowanej hiperhomocysteinemii, powyżej 30 do 100mmol/l – umiarkowanej (znacznej), powyżej 100 mmol/l – ciężkiej hiperhomocysteinemii.

Im mniejsze wartości homocysteiny stwierdzimy w surowicy, tym mniejsze jest ryzyko zachorowania na chorobę niedokrwienną serca, zawał i udar, a także mniejsza jest śmiertelność z powodu chorób naczyniowych[22].

Hyperhomocysteinemia prowadzi do zaburzenia procesu metyzacji i powoduje uszkodzenia śródbłonka naczyń oraz zmniejszenie stężenia tlenku azotu, co zaburza funkcje wazomotoryczne naczyń [23,8]. Nadmiar homocysteiny w surowicy niekorzystnie wpływa na włókna elastyny w błonie wewnętrznej tętnic, czego konsekwencją jest przyspieszenie włóknienia i uwapnienia naczyń. Aminokwas ten przyspiesza narastanie blaszki miażdżycowej. Hyperhomocysteinemia prowadzi do reakcji zapalnych w ścianie naczynia oraz do pogrubienia mięśniówki gładkiej tętnic, co sprzyja nadciśnieniu tętniczemu [6,17,8,14].

Na podwyższenie stężenia homocysteiny w surowicy wpływa styl życia. Palenie papierosów, duże spożycie kawy i alkoholu, mało ruchu oraz dieta uboga w zielone warzywa i owoce, a także w zboża, otręby i ryby czyli produkty, które są źródłem folianów[16]. Wyniki badań dowodzą, że około 2/3 przypadków hyperhomocysteinemii jest spowodowane dużym spożyciem białka:nabiału, serów, mięsa (zwłaszcza produktów bogatych w aminokwas – metioninę), przy jednoczesnym niedoborze w diecie witamin B12 i B6 oraz kwasu foliowego [24]. Jeśli w codziennej diecie spożywamy dużo białka dietę należy wzbogacić w produkty zawierającymi foliany i pozostałe witaminy z gr. B.

Hiperhomocysterinemia niekorzystnie wpływa na procesy rozrodcze – zmniejsza szanse zapłodnienia, może powodować poronienia, wady płodu (cewa nerwowa), powikłania zakrzepowo-zatorowe oraz nadciśnienie ciążowe [8,17].Zauważono również, że kobiety, u których występuje większe stężenia homocystetiny w ciąży, statystycznie częściej rodzą dzieci, które chorują na schizofrenię w późniejszym życiu [25].

Wpływ niedobór kwasu foliowego na nastrój i występowanie zaburzeń emocjonalnych

Niedobór kwasu foliowego odgrywa rolę w mechanizmach zaburzeń lękowych, agresji i nadpobudliwości oraz ma niewątpliwy związek z zaburzeniami nastroju – z depresją [2,19,20]. W badaniach obejmujących chorych, u których stwierdzono chorobę afektywną jednobiegunową, a także dwubiegunową w fazach depresji, stwierdzono istotne zmniejszenie stężenia folianów w surowicy oraz w erytrocytach [26,27,20]. Przeprowadzono ponadto badania populacyjnemające na celu poszukiwanie związków między niedoborami witaminowymi (kwasu foliowego oraz witamin z grupy B) a podatnością na zachorowanie na depresję oraz zaburzenia lękowe [28,29]. W badaniach populacyjnych, na przykład w USA, odnotowano częstsze występowanie mniejszego stężenia folianów, jednocześnie zwiększonych wartości homocysteinywe krwi u tych osób, u których stwierdzono jednocześnieobjawy depresji, jak również zaburzenia funkcji poznawczych.

Hyperhomocysteinemia sprzyja rozwojowi choroby Alzheimera i Parkinsona [28]. Natomiast badania osób chorujących na depresję ujawniają, że u ponad 40% pacjentów występują niedobory kwasu foliowego. Niektórzy badacze uważają, że odsetek ten może sięgać nawet 50-55% badanych [18,19]. Im mniejsze wartości stężenia kwasu foliowego odnotowywano, tym obserwowano cięższe objawy depresji i gorszą odpowiedź na leczenie przeciwdepresyjne [30].

Skutki zdrowotne nadmiernego spożycia kwasu foliowego

W ostatnich latach pojawia się coraz więcej doniesień o ewentulanym niekorzystnym wpływie nadmiernej podaży kwasu foliowego. W doniesieniach tych zwraca się szczególną uwagę, że głównie u osób obciążonych ryzykiem rozwoju choroby nowotworowej suplementacja dużymi dawkami kwasu foliowego może przyśpieszyć rozwój choroby nowotworowej jelita grubego, krtani, prostaty, sutka. Za patogenezę tego zjawiska przypuszcza się, że nadmiar kwasu foliowego prowadzi do hipermetylacji DNA, co prowadzi do inaktywacji genów odpowiedzialnych za prawidłową kontrole podziałów komórkowych.

W dwóch norweskich próbach obniżania stężenia homocysteiny u pacjentów z chorobą niedokrwienną serca wystąpił statystycznie nieistotny wzrost występowania nowotworów w grupach z przypisaną suplementacją kwasem foliowym. Wyniki i obserwacje sugerują, że nadmiar kwasu foliowego może stymulować wzrost ustalonych komórek nowotworowych. W obszarze badań pozostaje również potencjalny niekorzystny wpływ krążącego w ustroju niemetabolizowanego kwasu foliowego, który osłabia procesy immunologiczne zwalczające komórki nowotworowe. Dowody epidemiologiczne nie potwierdzają, że to kwas foliowy wywołuje nowotwory, jest on natomiast związany z działaniem stymulującym ich rozwój i wzrost.

Natomiast w metaanalizie 13 badań klinicznych, gdzie oceniano ryzyko zachorowania na nowotwory złośliwe przy suplementacji kwasem foliowym powyżej 1 roku stwierdzono, iż suplementacja nie wpływa na rozwój nowotworu w okresie pierwszych 5 lat. Autorzy nie wykluczają natomiast efektów odległych [31].

Ostateczne wyjaśnienie udziału kwasu foliowego w powstawaniu i rozwoju nowotworów wymaga dalszych intensywnych badań na innych grupach i populacjach, które pozwolą ustalić przy jakich dawkach i w jakim stopniu spożycie kwasu foliowego ma wpływ na proces nowotworzenia, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu dużych dawek.

Występowanie folianów

Foliany występują w produktach pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. Najwięcej można ich znaleźć w surowych zielonych warzywach (np.: sałacie, szpinaku, kapuście włoskiej, brukselce, brokułach), w roślinach strączkowych (np. grochu, fasoli) oraz w pełnych ziarnach zbóż, w wątrobie i drożdżach. W tabeli przedstawiono najważniejsze roślinne źródła folianów.

PRODUKT ZAWARTOŚĆ W 100 GRAMACH
Soczewica ugotowana 181µg
Ciecierzyca ugotowana 172 µg
Fasola biała ugotowana 81 µg
Groszek zielony  63 µg
Szpinak 146 µg
Sałatka rzymska 136 µg
Kapusta włoska 80 µg
Natka pietruszki 151 µg
Szparagi 150 µg
Brokuł 97 µg
Burak     80 µg
Brukselka 60 µg
Kalafior 44 µg
Awocado 81 µg
Ziarno słonecznika 227 µg

Są to związki nietrwałe, łatwo ulegają utlenieniu do mniej przyswajalnych pochodnych [32]. Gotowanie, promienie słoneczne oraz kwasowość środowiska powodują ich utratę, np. wysokatemperatura podczas przygotowywania posiłków niszczy 50-90% zawartości tych związków w produktach spożywczych, zatem najlepszym ich źródłem są surowe owoce i warzywa. Aby zatrzymać w produktach jak największą zawartość kwasu foliowego, powinno się je przechowywać w miejscach chłodnych i ciemnych [32,6,7]. Niekorzystny wpływ na przyswajanie folianów ma także alkohol, palenie papierosów, duże ilości spożywanej kawy [4]. Niedostateczna bioprzyswajalność wiąże się również ze stosowaniem leków przeciwpadaczkowych (w tym np. karbamazepiny i kwasu walproinowego, które to leki są często stosowane nie tylko jako przeciwpadaczkowe, ale również jako stabilizatory nastroju w chorobach afektywnych w psychiatrii). Z innych leków niekorzystnie wpływających na stężenie kwasu foliowego należy wymienić: metotreksat, salicylany, barbiturany, lit, doustne środki antykoncepcyjne, metforminę, cholestyraminę, sulfonamidy czy leki wpływające na kwaśność przewodu pokarmowego [2,6].

autor: Paulina Gryz-Ryczywolska

Piśmiennictwo
  1. Ziemlański Ś., Wartanowicz M.: Kwas foliowy – niezbędny mikroskładnik pożywienia. Medipress Gin.-Położ., 1999, 5(1), 3-9.
  2. Alpert J.E., Fava M.: Nutrition and depression: the role of folate. Nutr. Rev., 1997, 55(5), 145-149.
  3. Paul R.T., McDonnell A.P., Kelly C.B.: Folic acid: neurochemistry, metabolism and relationship to depression. Hum. Psychopharmacol., 2004,19(7), 477-488.
  4. Stanger O.: Physiology of folic acid in health and disease. Current Drug Metabolism, 2002, 3.
  5. Święcicki Ł.: Niedobór witaminy B12 i/lub kwasu foliowego u osób z rozpoznaniem schizofrenii, chorób afektywnych i innych zaburzeń psychicznych. Lęk i Depresja, 1996, 1(2), 144-174
  6. www.farm.amwaw.edu.pl/~axzimni/biuletyn/-Biul.Wydz.Farm. AMW, 2005,3, 2008-02-11.
  7. Ziemlański Ś., Wartanowicz M.: Kwas foliowy – niezbędny mikroskładnik pożywienia. Medipress Gin.-Położ., 1999, 5(1), 3-9.
  8. Refsum H., Smith A.D., Ueland P.M. iwsp.:Facts and recommendations about total homocysteine determinations: an expert opinion. Clin. Chem., 2004, 50(1), 3-32.
  9. Stone D.H., McCarron P., Smith G.D.: Similarities in the epidemiology of neural tube defects and coronary heart disease: is homocysteine the missing link? J. Epidemiol. Community Health, 1999, 53(12), 789-793.
  10. Vollset S.E., Refsum H., Irgens L.M. iwsp.:Plasma total homocysteine,pregnancy complications, and adverse pregnancy outcomes: the HordalandHomocysteine study. Am. J. Clin. Nutr., 2000, 71(4), 962-968.
  11. Robinson K., Arheart K., Refsum H. iwsp.:Low circulating folate and vitamin B6 concentrations: risk factors for stroke, peripheral vascular disease, and coronary artery disease. European COMAC Group. Circulation, 1998, 97(5), 437-443.
  12. Morris M.S.: Homocysteine and Alzheimer’s disease. Lancet Neurol., 2003, 2(7), 425-428.
  13. Postiglione A., Milan G., Ruocco A. iwsp.:Plasma folate, vitamin B(12), and total homocysteine and homozygosity for the C677T mutation of the 5,10-methylene tetrahydrofolatereductase gene in patients with Alzheimer’s dementia. A case-control study. Gerontology, 2001, 47(6), 324-329.
  14. Scott C.H., Sutton M.S.: Homocysteine: evidence for a causal relationship with cardiovascular disease. Cardiol. Rev., 1999, 7(2), 101-107.
  15. Święcicki Ł.: Niedobór witaminy B12 i/lub kwasu foliowego u osób z rozpoznaniem schizofrenii, chorób afektywnych i innych zaburzeń psychicznych. Lęk i Depresja, 1996, 1(2), 144-174.
  16. Bolander-Gouaille Ch., Bottiglieri T.: Homocysteine, related vitamins and neuropsychiatric disorders. 2003, Springen-Verlag, New York, LLC.
  17. www.dach-liga-homocystein.org-modyfikacja polska – Polski Portal Farmaceutyczno-Medyczny, 2008-02-11
  18. Bottiglieri T.: S-Adenosyl-L-methionine (SAMe): from the bench to the bedside – molecular basis of a pleiotrophic molecule. Am. J. Clin. Nutr.,2002, 76(5), 1151S-1157S.
  19. Bottiglieri T., Laundy M., Crellin R. iwsp.:Homocysteine, folate, methylation, and monoamine metabolism in depression. J. Neurol. Neurosurg. Psychiatry, 2000, 69(2), 228-232.
  20. Fava M., Borus J.S., Alpert J.E. iwsp.:Folate, vitamin B12 and homocysteine in major depressive disorders. Am. J. Psychiatry, 1997, 154(3),426-428.
  21. Refsum H., Ueland P.M., Nygard O. iwsp.:Homocysteine and cardiovascular disease. Ann. Rev. Med., 1998, 49, 31-62.
  22. Wald D.S., Law M., Morris J.K.: Homocysteine and cardiovascular disease:evidence on causality from a meta-analysis. BMJ, 2002, 325(7374), 1202.\
  23. Durga J., van Tits L.J., Schouten E.G. iwsp.:Effect of lowering of homocysteine levels on inflammatory markers: a randomized controlled trial. Arch. Intern. Med., 2005, 165(12), 1388-1394.
  24. Hercher L.: Dietetyczne wróżby z DNA. Scientific American. Świat Nauki. 2008, 2(198), 54-59.
  25. Brown A.S., Bottiglieri T., Schaefer C.A. iwsp.:Elevated prenatal homocysteine levels as a risk factor for schizophrenia. Arch. Gen. Psychiatry, 2007, 64(1), 31-39.
  26. Bjelland I., Tell G.S., Vollset S.E. iwsp.:Folate, vitamin B12, homocysteine, and the MTHFR 677C-T polymorphism in anxiety and depression: the HordalandHomocysteine Study. Arch. Gen. Psychiatry, 2003, 60(6), 618-626.
  27. Bolander-Gouaille Ch., Bottiglieri T.: Homocysteine, related vitamins and neuropsychiatric disorders. 2003, Springen-Verlag, New York, LLC.
  28. Morris M.S., Fava M., Jacques P.F. iwsp.:Depression and folate status in the US Population. Psychother. Psychosom., 2003, 72(2), 80-87.
  29. Selhub J., Jacques P.F., Rosenberg I.H. iwsp.:Serum total homocysteine concentrations in the third National Health and Nutrition Examination Survey (1991-1994): population reference ranges and contribution of vitamin status to high serum concentrations. Ann. Intern. Med., 1999, 131(5), 331-339.Papakostas G.I., Petersen
  30. T., Lebowitz B.D. iwsp.:The relationship between serum folate, vitamin B12, and homocysteine levels in major depressive disorder and the timing of improvement with fluoxetine. Int. J. Neuropsychopharmacol., 2005, 8(4), 523-528.
  31. S.E. Vollsetiwsp.: Effects of folic acid supplementation on overall and site-specific cancer incidence during the randomised trials: meta-analyses of data on 50 000 individuals. The Lancet, 2013; doi: 10.1016/S0140-6736(12)62001-7
  32. Kozłowska-Wojciechowska M.: Jak zapobiegać hiperhomocysteinemii? Naturalne źródła folianów i witamin z grupy
Facebook Pinterest Instagram e-mail
Powrót